Презентация на тему: "Презентация на таджикском языку по темам информационная технология"
- Категория: Презентации / Другие презентации
- Просмотров: 2
Презентация "Презентация на таджикском языку по темам информационная технология" онлайн бесплатно или скачать на сайте электронных школьных учебников/презентаций school-textbook.com
Асосҳои технологияи иттилоотӣ
Иттилоот ва ҷомеаи иттилоотӣ
Ҷомеаи иттилоотӣ
Фарҳанги иттилоотӣ
Технологияи иттилоотӣ
Консепсияи иттилоот
Рамзгузории иттилоот дар компютер
Мавзӯъ ва вазифаҳои информатика
1
Ҷомеаи иттилоотӣ
Ҷомеаи иттилоотӣ ҷомеаест, ки дар он аксарияти коргарон ба истеҳсол, нигоҳдорӣ, коркард ва амали намудани иттилоот машғуланд.
Дар ҷомеаи иттилоотӣ раванди компютеризатсия одамонро аз кори муқаррарӣ наҷот медиҳад, сатҳи баланди автоматикунонии коркарди иттилоотро дар соҳаҳои истеҳсолӣ ва иҷтимоӣ таъмин мекунад.
Яке аз марҳилаҳои гузариш ба ҷомеаи иттилоотӣ компютеркунонии ҷомеа мебошад. Диккати асосй ба кор карда баромадан ва чорй намудани машинахои хисоббарорй дода мешавад, ки онхо зуд ба даст овардани натичахои коркарди иттилоот ва чамъ шудани онро таъмин мекунанд. Асоси моддию технологии ҷомеаи иттилоотӣ навъҳои гуногуни системаҳое хоҳад буд, ки ба технологияҳои компютерӣ ва шабакаҳои компютерӣ, технологияҳои иттилоотӣ ва телекоммуникатсия асос ёфтаанд.
2
Фарҳанги иттилоотӣ
Дар айни замон шахс бояд маданияти муайяни муносибат бо иттилоот дошта бошад. Одам бояд ба зуд дарк кардан ва кор карда баромадани микдори зиёди ахбор тайёр бошад, воситахо, усулхо ва технологияи хозиразамони корро азхуд намояд.
Фарҳанги иттилоотӣ маҳорати кор бо иттилоот ва истифодаи технологияҳои компютерии муосир барои қабул, коркард ва интиқоли иттилоот мебошад. Фарҳанги иттилоотии шахс дар ҷанбаҳои зерин зоҳир мешавад:
малакаи истифодаи таҷҳизоти гуногуни техникӣ (телефон, компютер, шабакаҳои компютерӣ);
малакаҳои истифодаи маҳсулотҳои гуногуни барномавӣ;
қобилияти гирифтани маълумот аз сарчашмаҳои гуногун: нашрияҳои даврӣ, манбаъҳои электронӣ ва ғ.;
қобилияти истифодаи самараноки иттилоот.
Дар тамоми сохахои хочагии халк васеъ чорй намудани компютерхои фардӣ, мухити мусоиди барномавй, истифода бурдани алока, истифодаи технологияи информационй барои сохахои гуногуни фаъолият проблемаи аз нав дида баромадани системаи таълимро дар асоси принципхои технологии хозиразамон ба миён мегузорад.
3
Технологияи иттилоотӣ
Технологияи иттилоотӣ маҷмӯи усулҳо ва дастгоҳҳоест, ки одамон барои коркарди иттилоот истифода мебаранд. Инсоният дар тӯли ҳазорсолаҳо информатсияро коркард мекунад. Аввалин технологияҳои иттилоотӣ ба истифодаи ҳисобҳо ва навиштан асос ёфтаанд. Тақрибан панҷоҳ сол пеш, рушди бениҳоят босуръати ин технологияҳо оғоз ёфт, ки пеш аз ҳама бо пайдоиши компютерҳо алоқаманд аст.
Дар айни замон мафҳуми «технологияи иттилоотӣ» дар робита ба истифодаи компютерҳо барои коркарди иттилоот истифода мешавад. Технологияи иттилоотӣ тамоми технологияҳои компютерӣ ва коммуникатсионӣ ва қисман электроникаи маишӣ, телевизион ва радиошунавиро фаро мегирад.
Онхо дар саноат, савдо, идоракунй, системаи банк, маориф, нигахдории тандурустй, тиб ва илм, наклиёт ва алока, хочагии кишлок, системаи таъминоти социалй истифода бурда, ба одамони касбу кори гуногун ва сохибхоназанон ёрй мерасонанд.
4
Консепсияи иттилоот (информатсия)
Истилоҳи «информатсия» аз калимаи лотинии information гирифта шуда, маънои равшансозӣ, огоҳӣ дорад. Информатсия ин маълумот дар бораи объектҳои муҳити зист, параметрҳо, хосиятҳо, ҳолати онҳо мебошад. Бо ёрии информатсия мубодилаи иттилоот байни одамон, одамон ва дастгоҳҳо, байни табиати зинда ва беҷон сурат мегирад. Ҳангоми гирифтани маълумот тасаввуроти мо дар бораи падида ё объекти олами атроф тағйир меёбад. Ҳангоми кор бо иттилоот ҳамеша сарчашма ва қабулкунандаи он (истеъмолкунанда) мавҷуд аст. Равандҳо ва роҳҳое, ки интиқоли иттилоотро аз манбаъ ба қабулкунанда таъмин мекунанд, алоқаи иттилоотӣ номида мешаванд. Иттилоот дар ҷаҳони муосир аз ҷиҳати аҳамияти худ барои рушди ҷомеа ё кишвар ба захираҳои муҳимтарин дар баробари ашёи хом ва энергия баробар карда мешавад. Дар кишварҳои пешрафта аксарияти коргарон дар истеҳсолот кор намекунанд, вале то андозае ба коркарди иттилоот машғуланд.
5
Технологияи информатсинӣ – илм оид ба методҳои љамъкунӣ, тасвир , ҳифз, интиқол ва коркарди иттилоот бо ёрии компютер мебошад.
Информатсия (Иттилоот)– маълумоти дилхоҳ оид ба муҳите, ки моро иҳота кардааст ва равандҳои дар он ба амаломада.
ҳангоми коркарди маълумотҳо дар МЭҳ дар зери мафҳуми информатсия пайдарпаии символҳое, ки барандаи маъноанд, фаҳмида мешавад. ҳар як символи нав миқдори итилоотро зиёд менамояд.
Технологияи информатсинӣ дорои самтҳои илмии зерин мебошад:
информатикаи назариявӣ;
техникаи ҳисобкунӣ;
кибернетика;
6
Коркарди таъмини барномавӣ;
Забонҳои барномасозӣ, тарљумонҳо (трансляторы), и системаҳои оператсиони;
сети ЭВМ;
моделиронии компютерӣ, графикаи компьютерӣ;
Интеллекти сунъӣ.
Компьютер– ҳамчун воситаи асосии коркарди итиллоот асосан аз воситаҳои зерин иборат аст :
Воситаҳои техникӣ (Hardware);
Воситаҳои барномавӣ (Software).
7
Информатсия дар шаклҳои гуногун вуљўд дошта метавонад:
дар шакли рўшноӣ садоӣ ё ки радиомављҳо;
дар шакли љараёни электрики ё ки шиддат;
дар шакли майдони магнитӣ;
дар намуди аломатҳо дар болои коѓаз.
Информатсияро мумкин аст:
Љамъовари намудан
интиқ кардан;
қабул намудан;
ҳифз намудан;
љустуљў намудан;
нусха бардоштан;
коркард намудан;
таҳрир намудан;
чен намудан;
ба қисмҳо тақсим намудан ва ѓайраҳо
8
Коркарди информатсия – табдили информатсии аз як намуд ба намуди дигар, аз рўи қоидаи муайян.
Технологияи информатсионӣ– маљмуъи методҳо ва сохторҳое, ки одамон барои корарди иттилоот истифода мебаранд.
Информатикунонӣ– Татбиқи раванди эљод, рушд ва тадбиқи саросарии МЭҳ ва технологияи информатсионӣ дар љабҳаҳои фаъолияти инсон, ки сатҳи зарурӣ ва кифоягии информатсионии ҳамаи фардҳои љомеаро таъмин менамояд. Мақсади вай васеъ намудани имкониятҳои коммуникатсия (муомила ва мубодилаи иттилоот), таъмини фаврӣ ба манбаҳои иттилоот, имкониятҳои нав барои донишандўзӣ баланд бардоштани истеҳсолнокии меҳнат ва беҳтар намудан шароити зиндагии одамон мебошад.
.
Хосиятҳои информатсии:
Саҳеҳӣ, пуррагӣ; мукаммалӣ; муҳиммӣ; актуалӣ,; дастрасӣ; фаҳмогӣ.
9
Намудҳои маълумот (информатсия):
Мувофиқи тарзи дарк чунин информатсия шуда метавонад:
визуалӣ,
шунавоӣ,
таъми;
Аз руи шакли иттилоот чунин мешавад:
рамзӣ,
матн,
графикӣ,
дар шакли мавҷҳои радио, сигналҳои рӯшноӣ;
Аз рӯи мазмуни маълумот информатсия мешавад:
илмӣ,
истеҳсолотӣ,
ҳуқуқӣ.
10
Ченкунии ҳаҷми иттилоот
Чӣ тавр ба таври объективӣ миқдори иттилоотро чен кардан мумкин аст? Дар як паёми мушаххас чӣ қадар маълумот мавҷуд аст? Мо аз ин ё он барномаи телевизион чй кадар маълумот гирифтем?
Якчанд равишҳои ченкунии ҳаҷми иттилоот вуҷуд дорад.
Усули энтропия – информатсия аз нуктаи назари нав будани худ тафсир карда мешавад, яъне информатсияи гирифташуда то чи андоза дониши моро дар бораи объекти муайян илова мекунад ва ё то чи андоза номуайянии донишро дар бораи объекти муайян кам мекунад.
Усули техникӣ - бо ҳисоб кардани шумораи аломатҳои паём алоқаманд аст, яъне. мазмуни маълумотро не, балки хачми онро ба назар мегирад.
11
Воҳидҳои ченкунии ҳаҷми иттилоотӣ
Ба сифати воҳиди ченкунии ҳаҷми иттилоот як бит қабул карда шудааст (бити англисӣ - дуӣ, рақам - рақами дуӣ). Бит як аломат дар алифбои дуӣ аст (0 ё 1).
Дар компютер, бит хурдтарин "қисми" хотира аст, ки барои нигоҳ доштани яке аз ду аломати "0" ва "1" барои муаррифии дохилии додаҳо ва фармонҳо истифода мешавад. Бит воҳиди ченкунии хеле хурд аст. Дар амал аксар вақт воҳиди калонтар - байт, ки ба ҳашт бит баробар аст истифода мешавад. Байт ҳашт аломати дуӣ аст. Воҳидҳои калонтари ҳосилшудаи иттилоот:
1 Килобайт (КБ) = 1024 байт,
1 Мегабайт (МБ) = 1024 КБ,
1 Гигабайт (ГБ) = 1024 МБ,
1 Терабайт (ТБ) = 1024 ГБ,
1 Петабайт (ПБ) = 1024 ТБ .
12
Рамзгузории иттилоот дар компютер
Компютер танҳо метавонад иттилоотеро, ки дар шакли ададӣ пешниҳод шудааст, коркард кунад.
Ҳама маълумот дар компютер бо сифрҳо ва якҳо (0 ва 1) ифода карда мешаванд.
Ба ибораи дигар, компютерҳо одатан дар системаи дуӣ кор мекунанд, зеро ин дастгоҳҳои коркарди маълумотро хеле соддатар мекунад. Истифодаи 0 ва 1 барои ифодаи ду ҳолати гуногуни дастгоҳ қулай аст. Агар дар ягон вақт аз дохили ноқил љараён гузарад, пас ин ҳолат бо як, агар љараён мављуд набошад - сифр ифода карда мешавад. ҳамин тавр, агар самти майдони магнитӣ дар баъзе қисмати сатҳи диски магнитӣ якхела бошад, дар ин майдон сифр навишта мешавад, дигараш як аст.
Хотираи фаъол (RAM)-и компютер аз миқдори хеле зиёди Триггерҳо - схемаҳои электронии аз ду транзистор иборат аст. Триггер метавонад дар яке аз ду ҳолат бошад - вақте ки як транзистор кушода ва дигаре баста аст, ё баръакс. Як ҳолат бо сифр ва дигаре бо як нишон дода мешавад.
13
Рамзгузории иттилоот ин ифодаи додаҳои як намуд тавассути додаҳои навъи дигар мебошад. Яъне ин гузариш аз як шакли пешниҳоди иттилоот ба шакли дигарест, ки барои нигоҳдорӣ, интиқол ё коркард қулайтар аст.
Ба сифати мисол системаҳои рамзгузории гуногунро ба монанди: алифбои Морзе, нишонҳои баҳрӣ, системаи Брайл барои нобиноён ва ғайраро овардан мумкин аст.
14
Дар технологияи компютерӣ рамзгузории дуӣ истифода мешавад. Бо ёрии 0 ва 1 (ду бит) танҳо 4 аломатро рамзгузорӣ кардан мумкин аст, зеро аз онҳо чаҳор варианти кодҳо сохтан мумкин аст: 00 , 01 , 10 , 11 , яъне. 4 вариант. Агар 4 бит мавҷуд бошад - ду 0 ва ду 1, пас 16 аломатро рамзгузорӣ кардан мумкин аст. Давом додани минбаъда, мо ба даст меорем:
5 бит - 32 вариант,
6 бит - 64 вариант,
7 бит - 128 вариант,
8 бит - 256 вариант,
9 бит - 512 вариант, 10 бит - 1024 вариант,
15
Мутобиқати байни маҷмӯи ҳарфҳо ва рамзҳои ададӣ рамзгузории аломат номида мешавад.
Системаҳои гуногуни рамзгузорӣ мавҷуданд, ки асосан аз рӯи тартиби ҷойгиркунии аломатҳои алифбо дар ҷадвали кодҳо фарқ мекунанд.
16
Рамзгузории ASCII
Системаи рамзгузории ба таври умум қабулшуда барои додаҳои аломатҳо ASCII аст (талаффузи "asci", маънои "Кодекси стандартии амрикоии мубодилаи иттилоот"). Маҷмӯи ASCII дар ИМА аз ҷониби Институти Миллии Стандартҳои Амрико (ANSI) таҳия шудааст.
Ҳар як аломати ASCII дорои рамзи дуии 8-бит аст, ба монанди A - 01000001, B - 01000010, C - 01000011, D - 01000100 ва ғайра.
17
Мавзӯъ ва вазифаҳои технологияи иттилоотӣ
Истилоҳи «информатика» дар Фаронса дар солҳои 60-уми асри 20 пайдо шудааст. Калимаи фаронсавии «informatics» (informatique) аз якҷояшавии ду вожаи «информатика» ва «автоматика» сохта шуда, маънои «коркарди автоматии иттилоот»-ро дорад.
18
Технологияи информатсионӣ як соҳаи фаъолияти инсон аст, ки бо табдили компютерии иттилоот алоқаманд аст. Технологияи информатсионӣ фанест, ки хосиятҳои информатсия, инчунин роҳҳои муаррифӣ, ҷамъоварӣ, коркард ва интиқоли информатсияро бо истифода аз воситаҳои техникӣ меомӯзад. Технологияи информатсиониро ҳамчун як соҳаи фаъолият аз мавқеъҳои гуногун, ҳамчун як соҳаи хоҷагии халқ, ҳамчун фанни илмӣ ва амалӣ дидан мумкин аст.
19
Вазифаҳои технологияи информатсионӣ ҳамчун соҳаи фаъолияти инсон:
таҳқиқи равандҳои иттилоотии табиатҳои гунонун;
рушди технологияҳои иттилоотӣ барои коркарди иттилоот;
татбиқи истифодаи техникаи компютерӣ дар тамоми сохахои хаёти чамъиятй;
20
Мақсади омўзиши фанни технологияи иттилоотӣ омўхтани тарзи мақсаднок кор кардан бо информатсия, истифодаи касбӣ аз технологияи компютерӣ барои қабул, коркард, нигоҳдорӣ ва интиқоли информатсия мебошад.
Гумон меравад, ки ҳадафи илми технологияи иттилоотӣ ба даст овардани малакаҳо дар барномаҳои компютерии бештар истифодашаванда мебошад. Аммо бозори маҳсулоти барномавӣ пайваста такмил ва нав карда мешавад, муҳим аст, ки на дар як барномаи мушаххас кор карда тавонед, балки принсипи истифодаи технологияи компютериро аз худ кунед. Дар айни замон дониши информатика ва технологияи иттилоотӣ як сифатҳои зарурии мутобиқати касбӣ дар ҷомеа мебошад. Ҳар мутахассис – ҳуқуқшинос, иқтисодчӣ, рӯзноманигор барои дар сатҳи зарурӣ иҷрои вазифаҳои худ бояд аз технологияҳои иттилоотӣ бархурдор бошад.
21
Таърихи воситаҳои мубодилаи информатсияро аз давраҳои қадим (палеолит) аз тасвирҳои рўисангӣ (тайёр намудани яроқи меҳнат, тасвирҳо дар деворҳои ѓорҳо), ки то мо расидаанд, ҳисоб мекунаанд.
И
Бо пайдо шудани санъати графикӣ мубодилаи шифоӣ (аз тақлиди садоӣ дар табиат мављудбуда то ифодаи шифоии фикр) тарақӣ ёфт. Тахмин мекунанд, ки дар давраи неолит (6-3ҳазор сол то эраи мо) вақте одамон аз шикорљӣ ба кишоварзӣ ва чорводорӣ табдил ёфтаанд забонҳои гуногун пайдо гардид.
Аввалин нишонаҳои хат-лавҳаҳои хурди чоркунљашакли сафолин, ки дар он ҳайвонҳо, яроқи меҳнат ва ѓайраҳо инчунин ишораҳо барои ифодаи миқдорӣ тасвир ёфтаанд
25
Маводе, ки лавҳаҳои сафолинро танг карда баровард ва дар давраи Александри Македонӣ (332 сол то эраи мо.), исботи худро ёфт, папирус буд. Олим ва нависандаи Юнонӣ Плиний Старший тарзи технологияи тайёр намудани папирусро дар китоби «таърихи табии» навиштааст.
.
Кашфи коѓазро (аз абрешим) ба Тсай Лун, ки дар асри II пеш аз милод зиндагӣ кардааст нисбат медиҳанд. Баъд истифодаи дигар матераиалҳои нахдорро : бамбук, банкдона ва пусти дарахтон аз худ намудаанд.
.
.
26
Дар аввали асри XV аз тарафи Иоганс Гутенберг китобчопкунӣ ихтироъ карда шуд ва ин имконият дод, ки бозори китоб афзоиш ёбад. Аввалин китоб дар Москва дар давраи Иван Грозный чоп карда шуд. Дар соли 1563 аввалин матбааи китобро Иван Фёдоров роҳбари намуд
Иоганнс Гуттенберг
27
Дар соли 1840 дар Франсия барои дастрас намудани телеграмма аз кафтарҳо истифода мебурданд.
Телеграф соли 1837 аз тарафи олимони англис К. Бетстон ва Б Кук ва нисбатан замонави аз тарафи олими Америкоӣ Сэмюэль Морзе (1791–1872) соли 1838 ихтироъ карда шудааст.
Соли 1884 аввалин хати телефони аз Нью-Йорка то Фестона аз тарафи кампанияи Бэлл гузаронида шудааст.
Александр Бэлл
Сэмюэль Морзе
28
Революция дар таърихи паҳншавии информатсия --- ихтирои радио мебошад. Радио калимаи лотини буда маънояш нурафканиш мебошад. Аввалин радиоприёмникро 25 апрели соли 1895 А. С. Попов (1859–1906), намоиш дод. Лекин 29 марти соли 1899 Г. Маркони дар ШМА радиосигналро қабул мекунад ва шаҳодатномаи ихтирокорӣ мегирад. Аввалин радиосигналҳо ба воситаи алифбои Морзе равон ва қабул мешуданд. Соли 1906 интиқолдиҳандаи садоӣ ихтироъ гардид. Соли 1920 аввалин радиошунавои баргузор гардид.
Гуглиэльмо Маркони
А. С. Попов
29
Соли 1830 дар Франсия аз тарафи Луи-Жак Дагури пластинкаи МИСИ барои ба даст овардани аввалин тасвири фотографӣ коркард карда шудааст. Баъдтар аз тарафи олими англис Вильям Тэлбот раванди суратгирӣ мукамал гардонида шудааст.
Соли 1882 олими Франсуз Этьен Жюль Мари камераро ихтироъ намуд. Баъди 10-сол Томас Эдисон барои ихтирои кинокамера патент гирифт.
Соли 1895 бародарони Франсуз Луис и Август Люмьер сохтори монандро дар аввалин кинотеатр истифода намудаанд.
30
Соли 1926 аввалин модели телевизионро ихтирокори шотланди Джон Логи Баурд намоиш дод. Чанде пас олими рус Владимир Зворыкин иконоскопро ихтироъ намуд. Ин асбоби барқие мебошад, ки тасвиро ба воситаи линзаи шишагин гузаронида объектро марказнок равшан менамояд. Телевизионҳои ҳозира низ аз рўи ҳамин принсип кор мекунанд.
Аввалин намоиши телевизиони соли 1936 аз тарафи Иттиҳодияи интиқолии Бритониёи ВВС (Британская Трансляционная Корпорация) коркард карда шудааст.
Телевизиони ранга соли 1953 дар ШМА ихтироъ гардидааст.
31
Дар асрҳои V – IV то эраи мо ҳисобкунакҳои аз қадим маълум «доскаи саламинӣ» (бо номи љазираи Саламин дар баҳри Эгей) сохта шудаанд, ки дар Юнон ва Европаи ѓарбӣ «Абак» номида шудаанд.
33
С. 1614– математики шотландский
Джон Непер «љадавали логарифмҳо»-ро
чоп намуд.
1617 г. – Непер «Хисоб бо ёрии чубчаҳоро»
чоп кард
С. 1624– Вильгельм Шиккард дар мактуб ба
И.Кеплер сохтори
«соатҳо барои ҳисоб»-ро навишт,
ки дар он амалҳои љамъ, тарҳ, зарб , тақсим нишон дода шуда буданд.
Асоси сохтор «чубчаҳои Непер» дар силиндр печонида шуда буданд,
35
С. 1642 –18 сола физик ва математики франсуз Блез Паскаль аввалин модели мошинаи ҳисобкуниро месозад.
«Паскалину» ёки «чархи Паскали».
С. 1670 – Готфрид Вильгельм Лейбниц мақолаи худро оид ба мошинаи ҳисобкуни менависад, ки дар он ба таври механикӣ тарзи иљрои амалҳои љамъ, тарҳ, зарб ва тақсим нишон дода шудаанд.
36
С. 1770 – дар ш. Несвеже Литва Е. Якобсон мошин љамкунандае месозад, имконияти кор бо ададҳои панљрақама дошт.
С. 1770 – руҳонӣ аз Вюльтерберг
Ган якчанд мошина оид ба ҳисобкуниҳои астрономии таҳия намуд.
с. 1820 – эльзасец Карл Ксавье Томас арифмометр ихтироъ намуд ва аввалин дар љаҳон истеҳсоли саноатии арифмометрҳоро ташкил намуд.
37
С. 1823 –олими английс Чарльз Бэббиљ лоиҳаи «мошинаи тафриқавӣ»-ро коркард намуд, ки намунаи мошинаҳои барномавӣ –идоракунии ҳозиразамон мебошад.
«мошинаи аналитическии» Бэббиљ аз 4-қисми асоси иборат буд:
«анбор» барои ҳифзи рақамҳо, «осиёб» барои амалҳо бо рақамҳо, сохтори идоракунӣ ва сохтори ворид/хориљ
Хонум Ада Августа Лавлейс барои мошинаи Бэббиљ барнома тартиб дод.
38
Перфокарта барои «Мошинаи аналитики».
Сохтори «Мошинаи аналитикии» Ч. Бэббиљ бо сабаби марги Ч. Бэббиљ пурра ба анљом расонида нашуда буд. «Мошинаи тафриқавии» Ч. Бэббиджа фақат дар соли 1991 аз тарафи инженерон Р. Крик ва Б. Холлов ба анљом расонида шуд ва дармузеи илмии Лондон бахшида ба 200-солагии мавлуди муаллиф гузошта шудааст.
Вай аз 4000 детал иборат Буда метавонад фарқияти тартиби 7-ро ҳисоб намояд.
39
С. 1828– генерал-майори армияи рус Ф. М. Слободской асбоби ҳисобкуние месозад, ки бо ёрии љадвалҳои махсус амалҳои арифметики љамъу тарҳро иљро мекард.
С. 1834 – академики франсуз, физик ва математик Андре Мари Ампер китобе Чоп менамояд, ки дар он авваин маротиба мафҳуми «кибернетика» истифода карда шудааст
С. 1847 – математики английс - Љорљ Буль дар мақолаи «Таҳлили математикии мантиқ»асосҳои алгебраи булевиро навишт. Љ. Буль асосгузори мантиқи матемамтики эътироф карда шудааст.
40
С.1878 – математики рус ва механик
П. Л. Чебышев дастгоҳи амали
љамъкуниро месозад.
С. 1867 – Владимир Яковлевич Буняковский – витсе-президенти академияи Россия сохтори ҳисобкуние месозад, ки бо принсипи амалҳои счет-ҳои русси асос карда шудааст.
1880 г. – инженери петербурги Т. Однер
Арифмометр месозад. намунаи он «Феликс» дар солҳои 50-ум дар СССР бароварда шудааст.
С. 1867 – топографи Америки К. Шоулз аввалин мошинаи чопкуниро ихтироъ менамояд.
41
c.1885 – олими америкои У. Берроуз мошинае месозад, ки маълумотҳои ибтидои ва натиљаи ҳисобро чоп мекунад.
42
С.1888 – Дар ИМА Г. Холлерит сохтори махсусе бо номи табулятор месозад, ки дар он иттилоот дар перфакарта љойгир карда шуда ба воситаи љараёни барқи рамзкушои карда мешавад.
43
С.1897 – физики английс Дж. Томсон булури электронӣ-нўрӣ таҳия месозад.
С. 1918 – Олими рус М. А. Бонч-Бруевич
триггери лампави ихтироъ мекунад.
44
С. 1928 – математики америкои Дж. Нейман асосҳои назарияи бозиҳоро кор карда баромад, ки ҳоло дар амалияи моделсозии мошини истифода бурда мешавад.
Вай принсипҳои асосии архитектураи мошинҳои ҳисобкуниро коркард намудааст.
С.1936 – математики английс А. Тьюринг идеяи мошинаҳои ҳисобкунии абстрактиро пешниҳод намуда, коркард кардааст.
«Мошинаи Тьюрин» – табдилдиҳандаи ҳамагонии иттилооти дискретии фарзӣ, системаи ҳисобкунии назариявӣ мебошад.
45
С.1938 – математик ва инженери америкои Клод Шеннон алгебраи Булеви (аппарати мантиқи математики), системаи дуии рамзноккуни ва схемаҳои васлкунии робитаи релеиро ба ҳам алоқаманд намуда, барои пайдоиши МЭҳ-ҳои ҳозиразамон асос гузошт.
С.1939 – Љ. Стибниnc кори худро оид ба мошинаи релеи «Белл» ба анљом расонид, ки дар системаи дуи-панљи амалҳои арифметики иљро менамуд. Вай ба воситаи барномаҳои перфолента идора карда мешуд.
С. 1936 – инженер-кибернетики олмонӣ К. Зюс кори худро доир ба мошинаҳои рақамии автоматии ҳамагони оѓоз намуд.
46
С.1941 – Дар Германии аввалин дар љаҳон истеҳсоли мошинаҳои ҳисобкуни-рақамӣ ба воситаи элементҳои электромеханики введены в эксплуатацию первые в мире «Зюс-2» и «Зюс-3» ба роҳ монда шуд.
С.1944 – математики америкои Говард Айкен дар университети Гарвард мошинаи ҳисобкунии автоматии АВМ «Марк-1» бо идоракунии барномави дар асоси элементҳо релегӣ ва механики таҳия намуд.
С. 1946 – инженер - электрончии америкои Д. П. Эккерт ва физик Д. У. Моучли дар университети Пенсильван аввалин МЭҳ «ENIAC»- (Electronic Numerical Integrator and Computer) - ро ба кор дароварданд. Вай дорои 20-ҳазор лампа буд.
47
Дар с. 1947 – 1948– академик С. А. Лебедев дар Институти электроникаи АУ Украина оид ба сохтани мошинаи МЭСМ (Малой Электронной Счётной Машины) корро оѓоз менамояд.
с. 1948– математики америкои Норберт Винер китоби «Кибернетика, ё ки идоракуни ва робита бо ҳайвонҳо»-ро аз чоп мебарорад.
Ин ба тарақиёти назарияи автоматҳо ва барқароркунии илми кибернетика – илм оид ба идоракуни ва интиқоли иттилоот ибтидо гузошт.
48
С. 1949– Дар университети Кембриљ бо роҳбарии профессор М. Уилкса аввалин дар љаҳон мошинаи ҳисобкуни бо ҳифзи барномави бо номи ЭДСАК сохта шуд.
С.1949 – Бо роҳбарии Дж. фон Неймана компютери MANIAC (Mathematical Analyzer Numerical Integrator and Computer) коркард шуд.
49
С.1952 – Коркарди БЭСМ (Большой Электронной Счётной Машины) бо тезамалиётии 10 ҳазор амал дар сония бо роҳбарии Сергея Алексеевича Лебедева ба охир расид.
С.1958 – Дар собиқ шуравӣ МЭҳ М-20 , бо тезамалиётии 20 ҳазор амал дар як сония, пурқуваттарин МЭҳ- и солҳои 50-ум дар Европе сохта шуд.
50
С. 1961 – Дар истеҳсолот аввалин схемаи интеграли (СИ) дар болои пластинкаи кремний сохташуда бароварда шуд.
С.1965–Истеҳсоли насли сеюми оилаи МЭҳ IBM/360 (ИМА) оѓоз гардид.
Солҳои 1970 – Барориши оилаи МЭҳ-ҳои хурд дар асоси системаи байналмилали оѓоз гардид (СМ ЭВМ). Дар сурат МЭҳ СМ-3.
52
С.1984 – Иттиҳодияи Apple Computer компютери Macintosh – аввалин модели оилаи маъмули мошинҳои Macintosh-ро бо системаи оператсионии барои истифодабаранда қулай баровард.
53
55
Функсияҳои компютер
Агар ба он ба маънои хеле васеъ назар кунем, ҳар як компютери рақамӣ панҷ вазифаи зеринро иҷро мекунад -
Қадами 1 - Маълумотро ҳамчун воридот мегирад.
Қадами 2 - Маълумот/дастурҳоро дар хотираи худ нигоҳ медорад ва онҳоро мувофиқи зарурат истифода мебарад.
Қадами 3 - Маълумотро коркард мекунад ва онро ба иттилооти муфид табдил медиҳад.
Қадами 4 - Натиҷаро тавлид мекунад.
Қадами 5 - Ҳама чор қадами дар боло зикршударо назорат мекунад.
56
Афзалиятҳои Компютер:
Суръати баланд
Дақиқӣ
Қобилияти нигоҳдорӣ
Саъю кушиш :
Баръакси одамон, компютер аз якрангӣ, хастагӣ ва нарасидани тамаркуз озод аст.
Гуногунӣ:
Дар як маврид, масъалаи мураккаби илмиро ҳал кунад ва дар лаҳзаи дигар бозӣ кунад.
Эътимоднокӣ: Компютер як мошини боэътимод аст.
Автоматика
Кам кардани кор ва арзиши коғаз: маълумот дар файлҳои электронӣ нигоҳ дошта мешавад, коғаз кам саф мешавад.
Насли аввал
Давраи насли якум: 1946-1959. Дар асоси лампаҳои вакуумӣ.
Насли дуюм
Давраи насли дуюм: 1959-1965. Транзистор асос ёфтааст.
Насли сеюм
Давраи насли сеюм: 1965-1971. Схемаи интегралӣ дар асоси.
Насли чорум
Давраи насли чорум: 1971—1980. Дар асоси микропросессор VLSI.
Насли панҷум
Давраи насли панҷум: солҳои 1980-ум. Дар асоси микропросессор ULSI.
57
Солҳо
Элементҳои
базави
Тез
амалиёти
(ам./сон)
Таъмини барномави
Мисолҳо
Сохтори ворид/хориљ
ҳаљми
Хотираи
Фаъол
1946 – 1955
1955 –
1965
1966 –
1979
1980 –
1989
1990 –
лампаҳои
Электрони
2 – 2ҳаз.
2 Кб
Перфолента
перфокарта, лентаи маг.
коди Мошини
БЭСМ-1,
М-1,
Урал-1
Транзисторҳо
100 – 150 ҳаз.
2 – 32 Кб
барабани магнити
диски маг.
Забонҳои савияи баланд
БЭСМ-6,
М-222,
IBM-701
Схемаҳои Интеграли (СИ)
1 млн.
64 Кб
Системаҳои бисёртерми
нала
Системаҳои Оператсиони
ЕС-1030,
IBM-360
Схемаҳои интегралии калон(БИС)
10 – 100 млн.
2 – 3
Мб
Шабакаҳои КФ
Базаҳо, банкҳо додаҳо
Эльбрус,
ILLIAC 4
CБИС
Зиёда 100 млн.
Сохтоҳои
Оптики ва
лазери
Системҳои эксперти
58
Компютер - Намудҳо
PC (Personal Computer (Компютери фардӣ) )
Workstation (Истгоҳи корӣ)
Мини компютер
Main Frame
Суперкомпьютер
59
Наслҳои МЭҳ
Сабаби пайдоиши МЭҳ пеш аз ҳама ниёзи илмҳои физики ва инженери буд. Мувафақиятҳои ин илм дар навбати худ ба мукаммалшавии МЭҳ имконият дод.
Тақрибан байни ҳар як даҳ сол љаҳиши сифати дар тарақиёти копютери ба амал омад, як насл ба насли нав иваз гардид.
Аломатҳои фарқкунандаи як насл аз насли дигар:
Элементҳои базавӣ;
тезамалиёти;
ҳаљми хотираи фаъол;
Сохтори ворид/хориљ;
Таъмини барномавӣ
60
Дар соли 1936 муҳандис- кибернетики Олмони Карл Зюс ба сохтани Мошини ҳисобкунии автомати дар асоси релеи механики шуруъ намуданд.
Дар соли 1939 муҳандиси америкои Дж. Стибниц сохтани мошинаи релеии фирмаи «Белл»-ро ба анљом расонид. (Тезамалиётии вай тақрибан 1 амал дар сония буд.)
Дар соли 1940 зери роҳбарии Джона фон Неймана мошинаи ҳисобкунии MANIAC (Mathematical Analyzer Numerical and Computer) сохта шуд Дар соли 1944 .
Дар соли 1944 Говард Айкен сконструировал дар университети Гарвард таҳиясозии АВМ «Марк-1»-ро ба охир расонид.
Дар соли 1946 зери роҳбарии Д. Эккерта и Д. Моучли машинаи ҳисобкунии ENIAC (Electronic Numerical Integrator and Computer) сохта шуд. Вай дорои 20 ҳазор лампаи электрони ва 1,5 ҳазор реле буд, тазамалиётиаш 300 амал дар як сонияро ташкил медод.
61
Компьютери «Эниак».
Насли аввал
Компьютери IBM-360.
Насли сеюм
Перфокарта
Дар соли 1983 иттиҳодияи Apple Computers компьютери фардии «Lisa» (аввалин компьютер идоравии бо «мушак» идорашаванда) сохт.
62
Лавҳа бо элементҳои нимноқили (ячейкаи
хотира) – элементи базавии компьютерҳои насли 2-юм
Лавҳа бо схемаи интеграли– элементи базавии компьютерҳои наслҳои 3-юм ва 4-ум
68
Барандагони информатсия
лентаҳои магнити
МЭҳ-и СМ-4
Лентаҳои магнитии
EC ЭВМ
Перфолентаҳо
Перфокартаҳо
Дискетҳо
69
Сохтори умумии копютерҳои фардӣ (КФ)
КФ – ин чун телевизион як дастгоҳи электрони набуда, аз маљмуъи сохторҳои электрони ба ҳам алоқаманде иборат мебошад, ки ба ҳар яки онҳо функсияи муайян гузошта шудааст. Эҳтимол шумо аллакай ифодаи пайкарбандии КФ-ро шунида бошед, ки маънояш компютери мушахас метавонад бо маљмуъи гуногуни сохтори беруна кор намояд. Мисол, бо чопгарҳо, модемҳо, сохторграф, сканер (таркибкушо, нуқтагузор) ва ѓайраҳо.
Компютерҳои ҳозиразамон (аз КФ IBM АТ сар карда) дорои сохтори бисёр ҳам хуби, ҳисобкунаки вақт мебошанд, ки новобаста аз он ки мошина ба манбаи љараён васл аст ё не вай кор мекунад. Дар дилхоҳ лаҳза ин ҳисобкунак рўз ва вақти љориро хабар медиҳад. Аз он чумла вай имконият медиҳад, ки ба таври худкор рўз ва вақти аниқи сохтани файл ё ки аз нав кардани файлҳоро ба қайд гирад, инчунин бисёр дигар функтсияҳои муфидро оиди фосилаҳои вақти ба нақша гирад.
71
Сохтори умумии копютерҳои фардӣ (КФ)
ҳофизаи асоси
Монитор
(Сахфаи намоиш)
Манипуляторы
(дасткорихо)
Модем
Сканер
Графопостроитель
(плоттер)
ҳФаъол
ҳДоими
Клавиатура
Процессор
Дискхонҳо барои дискхои сахт, чандир ва компакт (CD-ROM )
Корти
шабакави
Шоҳроҳи системӣ (шина (гузаргоҳ, массир))
72
Асоси сохтори аксарияти МЭҳ-ро принсипҳои соли 1945
пешниҳод намудаи Джон фон Нейман ташкил медихад, ки чунин мебошанд:
1. Принсипи идоракунии барномавӣ (барнома аз маљмўи фармонҳое иборат аст,
ки ба воситаи просессор автоматӣ пайдарҳам бо пайдарпаии додашуда иљро мегарданд).
2. Принсипи якљинсагии ҳофиза (барномаҳо ва қиматҳо дар ҳамон як хофиза
хифз карда мешаванд; барои фармонҳо низ амалҳои барои қиматҳо
иљрошаванда имконпазиранд (љоиз мебошанд)).
3. Принсипи нишонадорӣ (адресности) (ҳофизаи асоси мувофиқи сохтор
аз ҳуљраҳои рақамноккардашуда иборат мебошад ).
МЭҳ, дар асоси ин принсипҳо сохташуда таҳиясозии классикӣ дорад
(таҳиясозии фон Нейман).
Таҳиясозии МЭҳ – ин ташкилии мантиқи, сохтор ва захираҳои вай мебошад.
Таҳиясозӣ принсипи амал, алоқаи иттиллооти, ва алоқаи байниякдигари
Гиреҳҳои асосии мантиқии МЭҳ- ро муайян мекунад :
•резапардозишгари (микропросессори) марказӣ;
• проcессорҳои ѓайри маркази;
•ҳофизаи фаъол
•ҳофизаи берунӣ;
•Сохторҳои ѓайри марказӣ.
Функсияҳои ҳофиза:
•қабули иттилоот аз дигар сохторҳо;
•ҳифзи иттилоот;
•интиқоли иттилоот мувофиқи талаби дигар сохторҳои мошин.
73
Функсияҳои просессор (пардозишгар):
коркарди қиматҳо мувофиқи барномаи додашуда (иљро намудани амалҳои арифметикӣ ва мантиқӣ) – функсияи сохтори арифметикӣ-мантиқӣ;
идоракунии барномавии кори сохтори МЭҳ – функсияи сохтори идоракуни.
Дар таркиби просессор инчунин регистрҳо (ҳофизаи просессори) як қатор ҳуљраҳои махсуси дар хотира ҳифзкунанда дохил мешаванд. Регистрҳо ду функсияро иљро мекунанд:
ҳифзи мувақатии ададҳо ё ки фармонҳо;
дар асоси ададҳо ва фармонҳо иљро намудани амалҳо.
Регистрҳои муҳим:
ҳисобкунаки фармонҳо (барои ба таври автомати интихоб намудани фармонҳои барнома аз ҳуљраҳои пайдарпаи ҳофиза (дар он нишонии фармони иљрошаванда ҳифз карда мешавад) хизмат мекунад
регистрҳои фармонҳо ва ҳолатҳо (барои ҳифзи рамзҳои фармонҳо хизмат мекунад).
Фармон – ин амалиёти одитарине, ки бояд МЭҳ иљро намояд.
Фармон иборат аст аз:
рамзи амали иљрошаванда;
нишонии операндҳо ;
нишониҳои љойгиршавии натиља.
якнишона дунишона сенишона
ADD X
ADD X Y
ADD X Y Z
74
Иљроиши фармонҳо ба марҳилаҳои зерин тақсим мешаванд:
аз ҳуљраи ҳофиза (нишоние, ки дар ҳисобкунаки фармонҳо нигоҳ дошта мешавад) фармон интихоб карда мешавад;
фармон ба сохтори идоракуни дода мешавад ( ба регисри фармонҳо);
сохтори идоракуни майдони нишонии фармонҳоро ощкор месозад;
аз рўи сигнали сохтори идоракуни операндҳо аз ҳофиза ба сохтори арифметико-мантиқи интихоб карда мешаванд (ба регистри операндҳо);
сохтори идоракуни рамзи амалҳоро ошкор сохта барои иљрои амал ба сохтори арифметико-мантиқи сигнал медиҳад.
натиљаи амалиёт дар просессор мемонад, ё ки ба ҳофизаи фаъол баргардонида мешавад.
Барнома
просессор
ҳисобкунаки фармонҳо
регистри фармонҳо
регистрҳои операндҳо
озу
ЛУ
УУ
75
Тавсифҳои асосии қисмҳои МЭҳ
Барои МЭҳ-ҳо пайкарбандии минималие яъне маљмуъи минималии элементҳое вуљуд дорад, ки бе онҳо кор ба КФ бемаъно мебошад. Ин маљмуъ аз се элемент иборат буда, дар дилҳох мизи кори КФ мављуд буда, онҳоро дидан мумкин аст:
Блоки системави;
Монитор (дисплей) сафҳаи намоиш (намоишгар);
Клавиатура (саҳфаи калидҳо).
Дил ва майнаи компютер – блоки системави мебошад, ки бо монитор (сахфаи намоиши) ва сахфаи калидхо бо воситаи ноқилҳо васл карда шудааст.
Блоки системави ва сахфаи намоиши новобаста аз якдигар ба манбаъи љараёни таѓйирёбанда (одатан) шиддати 220 вольт, (лекин дигар шиддатҳо низ эҳтимол бошанд) васл карда мешаванд.
Дар компютерҳои нав ҳам блоки системави ва ҳам дисплей (саҳфаи намоиш) дар як тана насб (якљоя) карда мешаванд.
76
блок системави
Тавсифҳои асосии модулҳои МЭҳ
Компютери болои мизи
компьютери notebook
клавиатура
Дар блоки системави љузъҳои асосии компютер љойгир карда шудаанд:
лавҳаи системавӣ (асос, мабдаъ) ;
схемаҳои электрони (протсессор, сохторҳои санљиши ва ѓ-ҳо.);
блоки манбаи љараён;
дискхонҳо
монитор
Компьютерҳои фарди одатан аз модулҳои асосии зерин иборат мебошанд :
мушак
77
Лавҳаи асоси (системи)
Слот барои
ҳофизаи фаъол
ОЗУ(ROM)
Слот барои
Манбаи љараён
Слот барои
корти садои
Слот барои
видеокарта
Слот барои дискхони
компакт-дискҳо CD
Слот барои дискхони диски чандир
Слот барои винчестер
Слот барои
протсессора
79
Тавоноии умумии лавҳаи системавӣ на фақат аз басомади лапанда балки аз миқдори қиматҳои дар воҳиди вақт коркардкунандаи просессори маркази, инчунин аз дараљанокии гузаргоҳҳои мубодилавии қиматҳо байни сохторҳои гуногуни лавҳаи системавӣ муайян карда мешавад.
Аз рўи таъиноти функсионали гузаргоҳҳо чунин тақсим мешаванд:
Гузаргоҳҳо барои қиматҳо;
Гузаргоҳҳо барои нишони;
Гузаргоҳҳо барои идоракуни..
Лавҳаи системавӣ қисми марказии дилхоҳ компютер буда дар он просессори маркази, протсессорҳои ҳамроҳ, санљишгарҳои алоқаи просессори марказиро бо сохторҳои беруна таъминкунанда, ҳофизаи фаъол (RAM), кэш-ҳофиза, элементи ROM-BIOS (системаи базавии ворид/хориљ), генератори квартсӣ басомади лапанда, батареяи акумулляторӣ ва љойҳои васл барои дигар сохторҳо (SLOT) љойгир карда шудаанд.
80
Дар гузаргоҳҳо барои қиматҳо мубодилаи қиматҳои байни просессори марказӣ, кортҳои ҳофиза ва васеъшавӣ ба амал меояд. Дараљанокии гузаргоҳҳо аз 8-бит (ҳолло истифода намешавад) то 64-бит (дар лавҳаи системавии компютерҳои ҳозиразамон) таѓйир меёбад.
Дар гузаргоҳҳо барои нишонӣ нишонагузории ҳуљраҳое ба амал меояд, ки дар он навиштан ва ҳифзи қиматҳо ба амал меояд.
Дар гузаргоҳҳои идоракунӣ ё ки системӣ интиқоли сигналҳои идоракунӣ байни просессорҳои марказӣ ва беруни ба амал меояд.
Дар лавҳаи системӣ гузаргоҳи системӣ бо такягоҳ барои барқарор намудани дигар сохторҳо ба охир мерасад.
Гоҳҳо ҳамон як ноқили физикиро гузаргоҳҳо барои қиматҳо ва гузаргоҳҳо барои нишонӣ ишѓол менамоянд .
ҳоло якчанд намудҳои стандартҳо барои гузаргоҳҳо мављуданд, ба монанди: ISA (Industry Sland art Architecture), MCA (MicroChannel Architecture), EISA (Extended ISA), VESA (Video Electronics SlandarlAssollallon), PCI (Peripheral Component Interconnect), USB (Universal Serial BUS).
81
Таҳиясозии лавҳаи системӣ доимо мукаммал карда мешавад:
вазифаҳои функсионали васеъ карда шуда, қобилиятнокӣ афзун карда мешавад. Дар лавҳаи системӣ љой додани чунин сохторҳо ба монанди E-IDE-санљищгари HDD (дискҳои сахт), санљишгари FDD (дискҳои чандир), даргоҳҳои мукамалсохтаи паралели (LPT) ва пайдарпаи (COM), инчунин даргоҳи инфрасурхи пайдарпай ҳамчун стандарт қабул шудаанд.
Даргоҳ-Ворид/хориљи бисёрдараљаги дар сохтор.
Мисоли тавсифи техники лавҳаи асоси дар слайди зер нишон дода шудааст.
82
протсессор – ин схемаи электроние мебошад, ки, коркарди иттиллотро иљро менамояд.
Шаклҳои гуногуни компютерҳои IBM PC аз якдигар пеш аз ҳама бо навъҳои микропросессорҳо (резпардозандаҳо) фарқ мекунанд.
Микропросессор – ин сохтори (микросхема (тароша) – и интеграли) хурде мебошад, ки фармонҳои дар он дохилшавандаро иљро мекунад ва кори компютерро идора менамояд.
Дар навбати худ просессорҳо бо басомад ва дараљанокии аз якдигар фарқ мекунанд. Барои мо аз ҳама тавсифи мухими КФ – тавонои (яъне суръати кор ) ва хаљми ҳофиза барои ҳифзи додаҳо мебошад. Дараљаноки – ин миқдори битҳое мебошад, ки резпардозанда ҳамчун ягонагиии комил (4, 8, 16, 32, 64 – дараљаҳои бутуни адади 2) қабул мекунад. Аз дараљаноки, тавонои ва ҳачми максималии ҳофизаи дохилие, ки ба он мошина кор мекунад вобаста аст.
Протсессорҳо
Дар мавриди умуми дар зери мафҳуми просессор сохтори иљрокунандаи амалҳо ба қиматҳои дар системаи ҳисоби дуи тасвиршаванда фаҳмида мешавад.
Дар техникаи ҳисобкуни дар зери мафҳуми просессор сохтори просессори марказие (CPU) фаҳмида мешавад, ки имконияти интихоб намудан, кушодани рамз, иљро намудани фармонҳо, равон намудани иттилоот ва қабули онро аз дигар сохторҳо дорад.
84
Илова бар ин дар КФ махсус генератори импульс љойгир карда шудааст, ки ҳамчун нишонии вақт хизмат мекунад. Такти басомад бо мегагерц (МГЦ) чен карда шуда, ба тавонии (иқтидор)-и компютер то дараљае таъсир мерасонад. Барои мошинҳои кўҳна басомад 8-12 МГЦ буд. ҳозир ҳисоби миёнаи басомад 1,3-3 ГГц мебошад.
Просессори аввалин бо номи Intel 4004 соли 1971 бо роҳбарии доктори Љопон Тэд Хофф (Hoff, Marcian Edward Jr. (Тэд)) ихтироъ карда шудааст.
Миқдори фирмаҳое, ки просессорҳоро барои IBM- компютерҳои мутобиқ коркард ва истеҳсол менамоянд зиёд нестанд. Аз ҳама маъмули онҳо: Intel, Cyrix, AMD, NexGen, Texas Instrument… мебошанд.
Ба ѓайр аз просессорҳои асосии IBM- компютерҳои мутобиқро ташкилкунанда гурўҳи просесорҳое мављуданд, ки амалиёти паралелиро ташкил медиҳанд, ба монанди комютерҳои фардии фирмаи Apple, ки просессорҳои навъи Power PC фирмаи Motorola ва ѓайраҳоро истифода бурда дорои таҳиясозии дигар мебошанд.
85
Басомади тактӣ нишон медиҳад, ки просессор чи қадар амалҳои элементарӣ(тактҳо)-ро дар як сония иљро менамояд. Басомади тактӣ бо МГц чен карда мешавад.
Дараљаи интегратсияи микросхема нишон медиҳад, ки дар воҳиди масоҳат чи қадар транзисторҳо љойгир шуда метавонанд. Чунончи, барои просессорҳои Pentium Intel тақрибан 3млн. дар 3,5см.кв., барои Pentium Pro – 5 млн. ҳоло ҳозир аксарияти микропротсессорҳо бо технологияи 0,09- микрони истеҳсол карда мешаванд. Ин чунин маъно дорад, ки андозаи элементи хурдтарин 200 маротиба аз ѓафсии муи сар хурдтар аст.
қобилиятнокии КФ дар асоси просессорҳои Power PC сохташуда нисбат ба IBM-компютерҳои мутобиқ хело ҳам зиёд мебошад.
қобилиятнокии CPU бо параметрҳои зерин тавсиф дода мешавад:
• дараљаи интегратсия;
• дараљанокии қиматҳои коркардшавандаи дохилӣ ва берунӣ;
• басомади тактӣ ;
• ҳофизае, ки барои CPU нишона гузошта мешавад.
86
Дараљанокии дохилии просессор - миқдори битҳои дар як вақт коркардшавандаро ҳангоми амалҳои арифметики муайян мекунад (Вобаста ба марҳилаҳои просессорҳо - аз 8 то 32 битҳо).
Дараљанокии берунии просессор – миқдори битҳои дар як вақт қабулкунанда ё ки равонкунандаро муайян мекунад (аз 16 то 64 ва зиёдтар битҳо дар компютерҳои ҳозиразамон).
87
Басомади тактӣ - тезамалиётии просессорро муайян мекунад.
Басомадҳои тактии хос (дохили) ва беруни (суръати интиқоли қиматҳо дар гузаргоҳои беруни) просессорҳо аз якдигар фарқ мекунанд. Миқдори нишониҳои ҳофизаи фаъол барои просессор дастрас дараљанокии гузаргоҳҳоро муайян мекунад.
Бо тарақиёти пурављи барномаҳои мултимедиа байни коркардкунандагони просесорҳо душвориҳои афзун намудани суръати коркарди массивҳои зиёди қиматҳои дорои иттилооти графикӣ, садогӣ ё ки видеоӣ ба амал омад. Дар натиља DSP, MMX-просессорҳо ва таъмини барномави барои онҳо коркард карда шудаанд.
88
ҳофизаи асоси ё ки ба таври дигар
ҳофизаи фаври амалкунанда
(RAM-Random Access Memory, ОЗУ-Оперативное запоминающее устройство)
Сохтори ҳангоми кори компютер барои ҳифз ва таѓйири иттилоот таиншуда ҳофизаи фаври амалкунанда (RAM ё ОЗУ) номида мешавад.
Баъди ба кор даровардани КФ барномаи лозимӣ аз диски сахт ё ки дискхонҳо ба ҳофизаи асоси даъват карда мешавад. Дар ин љо таѓйироту иловаҳои барои кори барнома зарурӣ, бо суръати ҳазорҳо маротиба аз диски сахту дискхонҳо баландтар, иљро карда мешаванд.
Дар компютерҳои ҳозиразамон суръати дискҳои сахт 8-10 миллисония(мс) буда, суръати ҳофизаи асоси 6-7наносония(нс)-ро ташкил медиҳад. Бинобар ин барномаҳоро ба ин љо даъват менамоянд.
Хусусияти ҳофизаи асоси (RAM) –ҳифзи иттилоот доими набуда муваққатӣ аст ва фавран баъди хомуш намудани кори компютер нест мешавад.
ҳофизаи асоси дар сохторҳои гуногуни КФ аз видеокортҳо то чопгари лазерӣ истифода бурда мешавад.
Аз ин рў ҳофизаи асоси ба ҳофизаи динамикӣ (DRAM) ва статикӣ људо карда мешавад.
ҳофизаи статикӣ ҳангоми кори манбаи љараён қиматҳои сабтшударо эътимоднок ҳифз менамояд, вақти ками рухсати дошта, љараёни бениҳоят кам истеъмол намуда, ѓунљоиши микросхемааш маҳдуд аст ва фақат ҳангоми сохтани кэш-ҳофиза истифода бурда мешавад.
91
ХОТИРА
Просессори маркази ба додаҳои дар хотираи амалкунанда љойгир буда ҳуқуқи воридшави дорад. (сохтори физикии хотира сохтори ҳифзкунандаи фаъол ё ки RAM – Random Access Memory) номида мешавад. Кори компютер бо барномаҳои истифодабаранда баъди он сар мешаванд, ки додаҳоро сохтори ҳифзкунандаи фаъол (RAM) аз хотираи беруна дар худ мегирад. Сохтори ҳифзкунандаи фаъол бо протсессори маркази дар яквақта кор мекунанд ва вақти ками рухсати доранд. Хотираи фаъол фақат вақти кори компютер додаҳоро ҳифз мекунад. қатъ шудани манбаи љараён бо бебозгашт талаф ёфтани додаҳо меоварад, бинобар ин тез-тез натиљаро дар барандагони беруни ҳифз кардан лозим аст. Аз тарзи амали намудан Хотираи фаъол ба динамики ва статики тақсим мешавад. Хотираи динамики сатили сурохеро мемонад, ки агар мунтазам об рехта нашавад, ба зуди об намемонад.
Мунтазам пур намудан ба хотираи динамикиро регенератсия меноманд ва дар якчанд миллисония амали гашта тезамалиётии системаро паст мекунад. Лекин ин норасогиро содагии иљроиш ва инчунин ҳаљми калони микросхемаи хотираи динамики пур менамоянд.
92
Арзиши чунин микросхемаҳо калон мебошад, бинобар ин дар техникаи компютери ҳангоми сохтани кэш-хотира истифода бурда мешаванд. Тавсифдиҳандаҳои асосии хотираи фаъол зеринҳо мебошанд: миқдори ҳуљраҳои (нишонии) хотира ва вақти рухсати ба иттилоот, ки чун фосилаи вақте муайян карда мешавад, ки дар ин вақт иттилоот дар хотира навишта мешавад ё ки аз вай ҳисоб карда мешавад.
Асоси хотираи фаъол микросхемаҳо (chips) мебошанд, ки дар блоки (банки) гуногун пайкарабандикардашуда ҳамљоя карда мешаванд. ҳангоми ҳамљоя кардани банки микросхемаҳои гуногун назорат кардан зарур аст, ки вақти рухсати аз 10 нс зиёд нашавад.
Барои мављудияти муътадили система тазамалиётии протсессори маркази ва хотираи фаъол аҳамияти калон дорад.
Хотираи фаъол намудҳои зерин мешавад: SIMM (Single In-Line Memory Module) ва DIMM (Dual In-Line Memory Module).
Хотираи статики ҳангоми кори манбаи љараён додаҳои сабтшударо боэътимод ҳифз мекунад, вақти ками рухсати дорад, љараёнро бисёр кам истеъмол мекунад, лекин ѓунљоиши микросхема маҳдуд карда шудааст.
93
Дар аввал лавҳаи системӣ ҳарду «ѓунљоишро» дастгири менамуд, лекин аллакай вақти зиёд аст, ки онҳо бо «ѓунљоиши» DIMM дуруст карда мешаванд. ҳоло ба сифати хотираи фаъол модулҳои SIMM, DIMM, RIMM, SO-DIMM и SO-RIMM истифода бурда мешаванд. Миқдори «васлакҳои» ҳамаи онҳо гуногун мебошанд. Модули SIMM ҳоло фақат дар моделҳои куҳнаи лавҳаи системӣ дида мешаванд ва љои онҳоро DIMM- ҳои 168-контакта (васлакдошта) иваз кардаанд. Модули SO-DIMM ва SO-RIMM, ки нисбат DIMM ва RIMM-ҳо стандарти ба миқдори ками контактҳо фарқ мекунанд, ба таври васеъ дар сохторҳои комютерҳои дасти истифода мебаранд. Модули RIMM-ро дар лавҳаҳои нави чипсет Intel 820 дидан мумкин аст.
Дар лавҳаи системӣ модули SIMM-ро љуфт ва DIMM-ро яктоги гузоштан зарур аст, ки ин аз дараљанокии роҳгузинҳои берунии додаҳои протсессорҳои Pentium вобастаги дорад. Чунин тарзи барқароркуни барои таѓйир додани ҳаљми хотираи фаъол имконияти зиёд медиҳад.
94
Ѓункунандаҳои иттилоот
(сохтор барои сабт/хониш аз барандагони магнити)
Floppy Disk Drive (дискдонҳои флоппи-дискҳо (дискҳои чандир)) сохторҳои берунии пешбудаи КФ мебошанд. Ба сифати барандагони иттилоот дар онҳо дискетҳо истифода бурда мешаванд.
SD – Single Density
QD – Quadruple Density
DD – Double Density
HD – High Density
ва миқдори тарафҳои кори:
SS – Single Sided
DS – Double Sided
Тавсифдиҳандаи асоси ҳаљм мебошад. ҳаљм аз зичи вобаста аст:
5,25 " (8 ")
3,5 "
3,5 " 5,25 "
Дискетҳо DS/DD DS/HD DS/DD DS/HD
ҳаљм 720 Кбайт 1,44 Мбайт 360 Кбайт 1,2 Мбайт
FDD дар ду намудаи андозаноки ѓунљоиш мављуданд: " 3,5 ва 5,25" бо зичиҳои DD (зичии дучанда) ва HD (зичии баланд). Тарзи сабт дар дискетҳо –магниткунонии қисмои алоҳида.
95
Дискдонҳо аз чор элементи асоси иборат мебошанд: муҳаррики кори, сузанакҳои (саракҳои) кори, муҳаррикҳои қадами, электроникаи идоракунанда. Муҳаррик суръати доимии гардиши дискетҳоро 360 гард/сон. барои дискетҳои 5,25 дюма ва 300 гард/сон барои дискетҳои 3,5 дюма. Вақти ба кор даровардани муҳаррик тақрибан 400 мс. Ду сузанакҳои кори (ҳар яке барои хониш ва сабт) барои сатҳҳои болои ва поёнии дискетҳо таъин карда шудаанд.
ҳаракат ва мавқеъгирии сузанакҳо бо ёрии муҳаррикҳои дуқадами амали мегарданд. Схемаҳои электронии дискдон мубодилаи иттилоотро бо санљишгарҳои дискдон, ки дар лавҳаи асоси барқарор карда шудааст иваз менамоянд. Суръати мубодилаи додаҳо барои дискдони зичии дучанда – 250 Кбайт/с буда барои дискдони зичии баланд – 500 Кбайт/с. мебошад.
ҳоло боз як стандарти дискети 3.5дюм дорои ҳаљми 2.88 Мбайт (ED-дискетҳо/Extra High Density) мављуд аст, ки дискдони махсусро талаб менамоянд.
қолаббанди – раванди нишонагузории дискҳо дар пайраҳҳо ва секторҳои дискҳо.
96
Винчестерҳо ё ки ѓункунандаҳои иттилоот дар дискҳо – ин хотираи берунии дорои ҳаљми калон, ки барои ҳифзи дарозмуддати иттилоот таъин гардида дар як пайкара ҳам барандагони иттилоот ва ҳам сохтори сабт/хониш ҳамљоя карда шудааст. Дар муқоиса бо дискдонҳо винчестерҳо як қатор бартари доранд: ҳаљми ҳифзшавии додаҳо беандоза калон (40, 80, 120, 250…) буда, вақти рухсати дар винчестерҳо хеле хурд мебошад.
Андозаи физикии винчестерҳо бо ягон параметр стандартизатия карда шудаанд, ки онҳоро форм-фактор (form factor) меноманд.
97
Винчестер аксар маврид аз якчанд дискҳои сахт иборат буда қабат ба қабат љойгир карда шудаанд. Ба ҳар як диск љуфти сузанакҳои сабт/хониш мувофиқат мекунад. Тарқиш байни сузанакҳо ва сатҳи дискҳо 0,00005–0,00001 мм-ро ташкил медиҳад. Суръати гардиши дискҳо вобаста аз модел дар ҳудуди 3600–7800 гардиш/дақ. мебошад.
ҳангоми кори компютер диски винчестер доими чарх мезанад, ҳатто дар мавриде, ки даъват ба винчестер нест, ва ба ин восита вақти суръатгириро сарф менамоянд.
ҳоло навҳои зерини винчестерҳо коркард карда шудаанд: MFM, RLL, ESDI, IDE, SCSI.
98
Дискдонҳои компакт-дискҳо (CDD) – хусусияти зарурии компютерҳои ҳозиразамон мебошанд. Татбиқи CD-ROM дар компютер – ин сохтори амалан хурданашаванда (фарсуданашаванда) барои ҳифзи ҳаљми калони иттилоот.
Соҳаи нисбатан мусоиди татбиқи онҳо- сабти барномаҳои мултимедии (истифодабарии садо, расм, аниматсия, графика, видео), инчунин ҳифзи додаҳои бойгоникардашуда ва барномаҳои људогона мебошад. Аввалин СД-дискҳо барои сабти мусиқи пайдо шуда буданд.
99
CD-ROM (Compact Disk-Read Only Memory) дискеро мемонад, ки диаметраш 120 мм ѓафсиаш 1/2 мм ва диаметри сурохии марказиаш 15 мм аст. Соҳаи миёнаи васеъгии диск 33 мм буда барои ҳифзи додаҳо таъин карда шудааст.
CD-и стандарти то 700 Мбайт иттилооти (додаҳои) рақамиро ҳифз карда метавонанд.
100
Мисоли тавсифдиҳандаи техникии CD- ва DVD-дискдонҳо дар слайди поён оварда шудааст. Дар аввал DVD маънои калимаи Digital Video Disc (видеодиски) дошт, баътар маънои Digital Versatile Disc (диски рақамии бисёрфунксионали)-ро гирифт.
Саҳфаи калидҳо
(Keyboard, Клавиатура)
Сохтори асосии ворид намудани иттилоот дар КФ мебошад.
Саҳфаи калидҳо пахши механикии тугмаҳоро ба скэн-код табдил дода он ба контроллери клавиатура ба лавҳаи асоси дода мешавад. Контроллер дар навбати худ бо барномаи махсус, ки дар таркиби ROM-BIOS дохил шудааст дискретии дастгоҳро номгузори менамояд. ҳангоми воридшавии скэн-код аз тугмаҳои (<А1t>/<Сtrl>) ё ки (<Shift>, <Caps Lock>) таѓйири статуси клавиатура дар хотираи фаъол (ОЗУ) навишта мешавад.
Дар ҳамаи дигар мавридҳо скэн-код ба ASCII-кодҳо ё кодҳои васеъшаванда интиқол ёфта ва бо барномаҳои амали коркард карда мешаванд.
104
Аз руи сохтори иљрокуни намудҳои зерини калавиатура вуљуд доранд: саҳфаи калидҳо бо штырҳои пластмасси, саҳфаи калидҳо бо ҳупоқ, саҳфаи калидҳо ба воситаи микроваслакҳо (микрокалидҳо) ё ки герконҳо, саҳфаи калидҳои ҳисси.
Саҳфаи калидҳоро инчунин аз сифати љойгиршавии тугмаҳо (калидҳо) фарқ мекунанд: клавиатураҳои навъи СГ, AT, MFII. ҳоло баъзе намудҳои дигари клавиатураҳо мављуданд: клавиатураҳои эргономики, клавиатураҳои саноати бо сохтори ҳисобкунии рахи рамзи, клавиатураҳо барои нобиноён, клавиатураҳои инфрасурхи(беноқил) ва ѓайра.
Барои инъикос шудани аломат дар саҳфаи намоиш драйвери (барномаи корандози) лозим аст, ки оддатан қисми таркибии системаи оператсиони мебошад.
Мисоли тавсифдиҳандаи техникии саҳфаи калидҳо дар слайди зерин дода шудааст.
105
Мониторҳо
Онҳо сохтори муҳими инъикоси иттилоот буда, навъҳо ва шаклҳои гуногунро доро мебошанд.
мониторҳои рақами (TTL)
Дар зери мафҳуми мониторҳои рақами сохтори инъикоси иттилооти дидашаванда дар асоси лулаи электрони-нури бо тароҳии рақами идорашаванда фаҳмида мешавад.
Ба мониторҳои рақами дохил мешаванд: мониторҳои якранга бо видеокорти стандартии MDA ва Hercules таъмин мебошанд; мониторҳои рангаи RGB барои васл бо корти стандартии EGA (enhanced graphic board) таъин гардида. Hercules-мониторҳо имконоти то 728348 пикселҳоро дошта, вазни аз 10кг камтарро доранд. Мониторҳои рангаи RGB имконияти инъикоси 16 рангҳоро доанд.
107
Мониторҳои аналоги
Лулаи электрони-нурии мониторҳои ин навъ бо сигнали аналогии аз видеокорт омада идора карда мешавад. Принсипи кори лулаи электрони-нури монитор чун лулаи телевизион мебошад. Мониторҳои аналоги имконияти дастгирии стандарти VGA 640480 пиксел ва аз он зиёдро доранд.
ҳамаи мониторҳои аналоги ҳозиразамонро шартан ба гуруҳҳои зерин људо кардан мумкин аст: бо басомади қайдкардашуда, бо якчанд басомадҳои қайдкардашуда ва бисёрбасомад (мултибасомад).
108
Ин Мониторҳо қобилияти љуршави ба қимати дилхоҳи басомади синхрони аз ягон диапазони додашуда чунончи 30-64 кГц барои сатр ва 50-100кГц барои тасвир доранд Коркардони мониторҳои ин навъ фирмаи NEC мебошад. Дар номи ин мониторҳо калимаи Microsync мављуд аст. ҳангоми интихоби мониторҳо диққати асоси ба тавсифи онҳо додан лозим аст.
109
Тавсифи мониторҳо:
андозаи диагонали – масофа аз кунљи поёнии тарафи чап то кунљи болоии тарафи рости саҳфаи намоиш ва бо дюймҳо оварда мешавад. Мониторҳо бо диагоналҳо 14"; 15"; 19"; маъмуланд;
Имконпазирии љойгиршави дар қисми амуди ва уфуқии соҳаи дидашавандаи саҳфаи намоиш бо пикселҳо (нуқтаҳо) чен карда мешавад. ҳоло зарур аст, ки мониторҳои имконияти рухсатии на кам аз 1024768 интихоб намоем;
навъи кинескопҳо: бисёр маъмул: Black, Black Planar. ки тасвири аъло медиҳанд;
110
Тавоноии истеъмолшаванда:
Дар мониторҳои диагонали 14" дошта тавонои набояд аз 60Вт зиёд шавад. Дар мавриди баръакс эҳтимолияти тафсиши монитор зиёд шуда, вақти хизмати вай кам мешавад. Дар мониторҳои диагонали калон дошта тавоноии истеъмолшаванда мувофиқан зиёд аст;
Руйпуши камдурахш;
Хосияти ҳимояи монитор.
Моеъҳои кристали худ рушнои намедиҳанд, бинобар ин LCD ба рушноидиҳи ё ки рушноии беруна зарурат дорад.
Бартарии асосии LCD-ҳо ҳаљми онҳо (экрани ҳамвор) мебошад.
Ба норасогии он тезамалиётии нокифоя ҳангоми таѓйири тасвир дар экран дохил мешавад
Дисплеи жидкокристали (LCD)
Саҳфаи намоиши LCD (Liquid Crystal Display) аз ду пластинаи шишагин иборат буда байни онҳо массаи моеъи кристали дошта љойгир аст, ки хосияти оптикии худро вобаста аз заряди электрикии гузошташуда иваз мекунад.
111
Принтер (Чопгар) – Сохтор барои дар коѓаз баровардани матнҳо ва тасвирҳои графики.
Навъи принтерҳо:
Матритсави (сузани) (арзон, сифати на он қадар баланд, суръати чоп1 саҳ/дақ., якранга);
Рангпошдиҳанда(пуфкунанда) (арзиши миёна, сифати на он қадар баланд, суръати чоп 1 саҳ/дақ., бисёрранга ва якранга качество);
лазери (арзиши баланд, сифати чопи баланд, суръати чоп 4–15 саҳ/дақ., бисёрранга ва якранга).
Плоттер (графсоз) – Сохтор барои дар коѓаз баровардани нақша. Плоттери одди варақаҳои формати А1-ро истифода мебаранд. Суръати чоп тақрибан 1 варақ/соат мебошад.
113
Сканер
Сканер – ин сохтор барои аз тасвири дар коѓаз, пленка бударо ба компютер ворид намудан. Сканер сигнали оптикиро ҳангоми муоинаи тасвир бо нури рушнои пайдарпай ба сигнали барқи ва баъд ба рамзи рақами табдил медиҳад.
Сканерҳо дасти ва планшети мешаванд. Сканерҳо дасти ин сохтори арзони андозааш на он қадар калон буда барои фаври сканер намудани тасвир аз китоб, рузнома пешбини шудааст. Ваеъгии соҳаи сканирони аз 105мм, рухсатии стандарти аз 600 dpi зиёд намешавад, Ба норасоги ин сохтор дохил мешавад: вобастагии сифати сканирони аз малакаи истифодабаранда ва имконнопазирии дар як вақт сканироват намудани тасвири нисбатан калон
115
Сканерҳои планшети (Варақаи шишагини) дар низоми автомати сканирони мекунанд. Маводи асоси дар варақаи шишагин љойгир карда шуда бо ёрии сузани(сараки) хониш аз CCD-элемент тасвирро бо суръати мунтазам сканер мекунад. Андозаи тасвири скан кардашуда аз андоза сканер вобаста буда метавонад андозаи варақаи нақошии калон (А0)-ро дошта бошад. Имконпазирии дастгоҳи сканери планшети то 1200 dpi шуда метавонад.
Илова бар сканерҳои планшети ва дасти инчунин навъҳои проексиони ва ѓилдиракдор низ ҳастанд.
116
Стример – сохтори сабт дар лентаи магнити дар кассетаи махсус барои нусхабардории захиравии додаҳои винчестер дар мавриди аз даст додани онҳо.
Манипуляторҳо: мушак, трекбол, джойстик – сохтори идоракунии курсор (маконнамо).
Намунаи тавсифи техникии мушак дар слайд дар саҳифаи дигар оварда шудааст.
Корти садоӣ (саундбластер) – сохтор барои табдили иттилооти рақами ба садо дар дискҳо ва компакт-дискҳо. Ба баромади саундбластер колонкаҳо васл карда мешаванд.
118
Адаптери шабакави
.
Компютер ба шабака бо ёрии корти шабакави (сетевого адаптера) васл карда мешавад. Корти шабакави ба яке аз љойҳои слоти холии лавҳаи асоси (мубдаи) барқарор карда мешавад.
Дар зери мафҳуми шабакаи компютери маљмуъи воситаҳои дастгоҳи-барномавие фаҳмида мешавад, ки барои мубодилаи иттиллоот байни љойҳои кории алоҳида имконият медиҳад.
Тарзи ҳамљоя намудани компютерҳо ба шабака топологияи шабака номида шуда, қоидаи мубодилаи додаҳо протокол номида мешавад. Шабакаҳо ба глобали, маҳали, инчунин шабакаи навъи клиент-сервер ва одноранговые људо мешаванд. Чунин навъҳои топологияҳои шабакави: клиент-сервер: «ситора», ҳалқави ва шинна дида мешаванд.
120
Модем
Модем (Модулятор-ДЕМодулятор) сохтореро меноманд, ки мубодилаи иттилоотро байни компютерҳо ба воситаи каналҳои аналоги (ба воситаи стансияҳои телефони ва шабакаҳо) имконпазир мегардонад. Барои интиқоли додаҳо бо ёрии модем зарур аст :
худи модем;
Таъмини барномави;
Васл бо хати телефон.
Модемҳо дохили ва беруни мешаванд. Модемҳои дохили дар намуди корти васеъкунанда иљро карда мешаванд ва дар слоти холии компютер гузошта мешаванд.
Дар тарафи берунии корти модем барои васли хати телефон љой људо карда. Модеми беруни ба компютер бо ерии даргоҳи порти пайдарпай васл карда мешавад.
121
Web-камера
Сохторе мебошад, ки бо ёрии он имконият пайдо мегардад, ки биное, ки дар он компютер (Web-камера бо у васлшуда ) љойгир аст, тасвири он, он чизе, ки дар он љой ҳаст гирифта шавад. Бо ёрии Web-камера телеконференция гузаронидан мумкин, ки иштирокчиёни вай дар мамлакатҳои гуногун ва ҳатто дар қитъаҳои гуногун бошанд. Мубодилаи видеоиттилоот дар низоми вақти ҳақиқи имконпазир аст.
Намунаи тавсифи техникии Web-камера дар слайди дигар.
122
(Рамзноккунӣ – тасвири аломатҳои як алифбо бо алифбои дигар аз руи қоидаҳои муайян.
Системаи ҳисоб -– тарзи тасвири дилхоҳ адад бо ёрии алифбои аломатҳои (символҳои) рақами номидашаванда .
Системаи ҳисоби ѓайри мавқеӣ
Дар вай барои тасвири ададҳои асоси як қатор аломатҳо дохил карда мешавад, дигар ададҳо бошанд дар натиљаи љамъ ва тарҳи онҳо пайдо мешаванд.
Аломатҳои асоси барои ифодаи дараљаҳои даҳи дар системаи ҳисоби рими: I – як, X – даҳ, C – сад, M – ҳазор V – панљ, L – панљоҳ, D – панљсад истифода бурда мешаванд. Ададҳои натурали бо ёрии такрор намудани ин ададҳо навишта мешаванд. (чунончи , II – ду, III –се, XXX –си, CC – дусад). Агар рақами калон пеш аз рақами хурд истода бошад, пас онҳо љамъ ва дар мавриди баръакс тарҳ мешаванд. (барои мисол, VII – ҳафт, IX – нуҳ).
125
Системаи ҳисоби мавқеӣ
Дар ин системаи ҳисоб дилхоҳ адад дар намуди рақамҳои пайдарпай тасвир карда мешаванд, қимати миқдории он аз љойи (мавқеи) ишѓоли адад вобаста аст.
Алифбои системаи ҳисоби даҳи аз даҳ аломат иборат аст: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, ки онҳоро рақамҳои араби меноманд.
Аз руи қоидаи ин система ҳисоби аломатҳо аз мавқеи сифри аз чап ба рост афзоиш меёбанд. Символи 1 дар мавқеи сифри– воҳид буда, дар мавқеи яки – аллакай 10 воҳид мебошад.
«Тавлид»-и системаи ҳисоби дуиро, ки алифбои он аз ду аломат 0 ва 1 иборат аст бо номи Готфрида Вильгельма Лейбница алоқаманд менамоянд. У соли 1703 дар мақолаи худ қоидаи иљро намудани амалҳои арифметикиро бо ададҳои дуи кор карда баромадаст.
126
1
0
0
0
1
15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0
байти калон
байти хурд
калима
1
0
1
0
1
0
1
0
1
0
1
1205
1
0
1
0
1
1
1
0
1
0
0
1197
Даҳи Дуи
0 0
1 1
2 10
3 11
4 100
Даҳи Дуи
5 101
6 110
7 111
8 1000
9 1001
Даҳи Дуи
10 1001
11 1011
12 1100
13 1101
14 1110
Калимаи хотираи мошини
128
1) O 162=182 +681+280=D114
2) D 114 8
8 14 8
34 8 1
32 6
2
3) B 1110010=126+125+124+023+022 +121+020=D 114
4) D 114 2 D 114=B 1110010
10 57 2
14 4 28 2 5) O 162=В 001 110 010
14 17 2 14 2
0 16 8 14 7 2 1 6 2
1 8 0 6 3 2
0 1 2 1
1
қоидаи табдил
129
6) D 162 16 D162=H A2
16 10
2
7) H A2=10161+2160 =D 162
АЛИФБОИ СИСТЕМАИ ҳИСОБИ 16-и
1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B C D E F
130
ҳамаи амалҳои мо бо мақсади иљро намудани ягон масъала равона карда шудаанд ва ягон алгоритми муайянро итоат менамоянд.
Тарзи тайёр намудани хуроки бомазза, дастури сохтани ягон асбоб, Дастурамали таљрибаи кимиёи роҳнамои бозиҳо ва барномаҳои компютери …
Ин руйхатро то беохири давом додан мумкин, ҳатто бастани банди пойафзол низ алгоритми муайянро доро аст.
Алгоритм – амалҳои пайдарпае, ки ба иљроиши ҳалли масъалаи гузошташуда оварда мерасонад.
(Algorithmi (Аль-Хоразми) –математики Осиёи Миёна дар асри IX, аввалин фарде, ки қоидаи иљро намудани чорамалро навиштааст).
132
Иљрокунандаи алгоритм – фард ё ки сохторе, ки маљмуъи муайяни амалро иљро карда метавонад..
Чунин маљмуъи амал – система фармонҳои иљрокунанда.
Хосиятҳои алгоритм:
дискретнокӣ (фосиланокӣ) – яъне . алгоритм ҳамчун пайдарпаии қадамҳои одди;
муайянӣ – яъне ҳар як қоидаи алгоритм бояд дуруст ва муайян бошад чётким и однозначным;
натиљанокӣ (охирнок) – яъне алгоритм бояд дар шумораи қадамҳои муайян ба ҳалли масъала оварда расонад;
оммавӣ (универсали) – яъне алгоритм бояд барои дилхоҳ маљмуъи қиматҳои ибтидое, ки шарти масъаларо қаноат мекунанд иљро шавад
133
Шаклҳо (тарзҳои) сабти алгоритм:
шифоӣ;
графикӣ;
љадвалӣ;
барномавӣ.
Норасогии тарзи шифоӣ :
Чунин тарз пурра риоя нашуда ва ба шакли муайян дароварда намешавад;
кулфати сабти сергапи;
Ба шарҳои гуногун имконият медиҳад.
Тарзи сабти графики – дар намуди блок-схема.
Блок-схема – пайдарпаии блокҳои байни якдигар бо хати интиқол васлшаванда (шоханок).
Тарзи сабти љадвалӣ дар намуди љадвалҳо вобастагии натиљаро аз маълумотҳои ибтидои барқарор менамояд.
Тарзи сабти барномавӣ– дар намуди матн бо ягон забони барномасозӣ
134
символҳои таркиби (блокҳо).
Номи блок намуди блок ва мисоли пур намудан ифода мекунад
Раванд у=х/2 амали ҳисобкуни
ҳал ҳа a<b не Таҳлили шарт
Таѓйидиҳи i=1, 50, 2 Ибтидои сикл
Ворид/хориљ a,b,c Ворид/хориљ дар намуди умуми
Ибтидо/Охир Ибтидо Ибтидо, охири алгоритм
ҳуљљат Чоп баровардани натиља ба чоп
135
Сохторҳои алгоритмии Базави
Дилхоҳ алгоритм метавонад дар намуди мувофиқатии се сохтори базави тасвир карда шавад:
Хатти Шоханок Сикл
1. сохтори базавии хатти.
амали 1
амали 2
.
.
амали N
2. сохтори базавии шоханок.
4 варианти ососии ин сохтор мављуд аст:
136
если – то если – то – иначе
шарт не ҳа шарт не
ҳа
амал амали 1 амали 2
выбор выбор – иначе
ҳа ҳа
шарти 1 амали 1 шарти 1 амали 1
ҳа ҳа
шарти 2 амали 2 шарти 2 амали 2
ҳа ҳа
шарти N амали N шарти N амали N
не
амали N+1
137
ҳалли масъала марҳилаҳои зеринро дар бар мегирад, ки қисме аз онҳо бе истифода аз МЭҳ амали карда мешаванд.
1. Гузориши масъала:
љамъ намудани иттилоот оид ба масъала;
ба шакл даровардани шарти масъала;
муайян намудани мақсади охирнок;
тасвири додаҳо.
2. Сохтани модели математики.
3. Сохтани алгоритм:
сохтани шаклҳои тасвири алгоритм (ба намуди блок-схема, љадвали ва ѓайраҳо.);
навишти алгоритм.
4. Барномасози:
интихоби забони барномасози;
интихоби тарзи тасвири додаҳо;
навишти алгоритм ба забони интихобкардашуда;
интихоби тестҳо ва методҳои тестгири.
5. Тестигири:
санљиши тарзи коркунии барнома.
140
6. Дуруст намудани барнома:
Таҳлили натиљаи тестгири;
Бартараф намудани хатогиҳо, мукамал намудани барнома.
7. Љурсозии барнома :
Коркарди барнома барои ҳалли масъалҳои мушахас;
Тартиб додани ҳуљљатгузори барои иљроиши барнома.
Тестгири ҳақиқати мављудияти хатогиро барқарор менамояд.
Дуруст намудани барнома сабаби пайдо шудани хатогиро ошкор месозад.
Барнома-дуруст намудан - имкониятҳои зеринро таъмин менамояд:
қадам бо қадам иљроиши барнома бо тавақуф баъд аз ҳар як оператор;
Дар раванди дуруст намудани қимати навбати дида баромадани дилхоҳ таѓйирёбанда ё ки муайян намудани қимати дилхоҳ ифода;
Дар барнома барқарор намудани нуқтаҳои санљишие, ки дар он иљроиши барнома мувақатан тавақуф мешавад ва дар ин маврид натиљаҳои мобайниро баҳо додан мумкин аст.
ҳангоми дуруст намудани барнома муҳим аст, ки дар хотир дорем:
Истифода намудани додаҳои матнии одди;
Ба зудди дар барнома ворид накардани таѓйиротҳо ва бо навбат људо намудани хатогиҳо ва бартараф намудани онҳо;
ҳисоб накардани дастгоҳи интиқол (транслятор) ба сифати хатоги .
!
141
Тест
=
Маљмуи додаҳо
барои барномаҳо
Алгоритми аники натиљаҳои
пешбинишаванда
+
Ду марҳалаи раванди тестирони:
санљиш дар шароити муътадил;
санљиш дар шароити экстремали.
Хатогиҳои барномасози:
Намуди ХатогиМисол
Гузориши нодурусти ҳалли дурусти масъалаи нодуруст
масъала ба шакловардашуда
алгоритм нодуруст Интихоби алгоритм, ки ба ноаниқи ё ки
бесамарии ҳалли масъала меоварад
142
Намуди ХатогиМисол
хатогии мантиқи Баҳисобгирии нопураи ҳолатое, ки
мумкин пайдо шаванд
хатогии семантики Нофамо будани кори оператор
хатогии синтаксиси Вайрон намудани қоидаи
забони барномасози
Хатоги ҳангоми иљроишиНомувофиқатии амалиёти навъи додаҳо,
амал адади аз ҳад калон, тақсим ба сифр,
баровардани решаи квадрати
аз адади манфи
Хатоги дар додаҳоНомувофиқ муайян намудани диапазони
таѓйирёбии имконпазири додаҳо
Саҳв ҳангоми навишт омехта гардидани аломатҳои
ба ҳам монанд, чунончи, рақами 1 ва ҳарфи I
Хатогиҳои ворид/хориљ Нодуруст додани навъи додаҳо
143
Мављуд будани ахбороти редактори муҳити додашудаи барномасози
оид ба хатогиҳои синтаксиси зарур аст, лекин барои дуруст ҳисоб намудани
барнома кифоя нест.
!
Мисолҳои хатогиҳои синтаксиси :
нодуруст навиштани формати оператор;
номувофиқатии қавсҳо;
нагузоштани пайвандакҳо .
Мисолҳои хатогиҳои мантиқи:
нодуруст нишон додани шохаи алгоритм баъди санчиши шарт;
нопурра ба ҳисоб гирифтани шартҳои имконпазир;
Дар барнома набудани як ё якчанд блоки алгоритм.
144
Мисолҳои хатогиҳо дар ҳалқаҳо:
нодуруст будани шарти иљроиш ё ки интиҳои ҳалқа;
нодуруст додани ҳисобкунаки ҳалқа;
ҳалқаи беохир.
Мисолҳои хатогиҳои ворид/хориљ ва хатогиҳо ҳангоми кор бо додаҳо:
нодуруст додани навъи додаҳо;
ҳаљман кам ё зиёд ташкил намудани ҳисобкунии додаҳо нибат ба талабот.
Мисолҳои хатогиҳо дар истифодаи таѓйирёбандаҳо:
такроран истифода намудани номи таѓйирёбанда барои ифодаи дигар бузурги;
Саҳван истифода бурдани як таѓйирёбанда ба љои дигар таѓйирёбанда.
Мисолҳои хатогиҳо ҳангоми кор массивҳо:
нодуруст додани андозаи массив;
нодуруст додани навъи массив.
145
Мисолҳои хатогиҳо дар амалҳои математики:
нодуруст нишон додани навъи таѓйирёбанда
(чунончи бутун ба љои ҳақиқи);
нодуруст муайян намудани тартиби амал;
тақсим ба сифр;
баровардани решаи квадрати аз адади манфи;
Ин хатоги бо ёрии тестирони ошкор карда мешавад.
Барномма барои истифодаи дарозмудат бояд дастури мувофиқ
оид ба истифодабари дошта бошад (Help).
!
146
Интихоби методҳои ҳалли масъала
Барои ҳал намуда ни масъала гузориши аниқ ва интихоби дурусти методи ҳалли масъала зарур аст.
Гузориши масъала оддатан ба шакли математикии навишти шарти масъала аз руи схемаи зерин оварда мерасонад:
Масъала (тасвири луѓавӣ).
Дода шудааст (маълумотҳои ибтидоӣ).
Талаб карда мешавад (Номгўи талаботҳо).
Робита (вобвастагии байни маълумотҳои ибтидоӣ ва талаботҳо).
ҳангоми (шарти имконпазири маълумотҳои ибтидоӣ).
Интихоби методи ҳал бояд натиљаҳои ба даст овардаи масъалаи талабкардашударо барои дилхоҳ маълумотҳои ибтидоии имконпазир таъмин намояд.
Методҳои ҳалли масъала :
рекурренти;
рекурсиви;
Методҳои тақриби.
147
Методи рекурренти
Методе, ки таносубҳои рекурренти истифода бурда мешавад, методи рекурренти номида мешавад.
Формулаҳое, ки онҳо аъзои навбатии пайдарпайи ба воситаи як ё якчанд аъзои пешбуда ифода карда мешавад таносуби рекурренти номида мешаванд.
Дар барномасози бисёр мавридҳо барои муайян намудани суммаи ададҳои пайдарпайи охирнок методи рекуррентии суммирони истифода бурда мешавад.
Схемаи пеш навишташударо дида мебароем:
Масъала (суммаи пайдарпайии охирноки ададҳои додашуда ёфта шавад).
Дода шудааст (x1, x2…xn – пайдарпайии n адад).
Талаб карда мешавад (Суммаи S –ин ададҳо ёфта шавад).
Робита (S = x1+ x2+…+xn ).
Дар мавриди (дилхоҳ қимати адади пайдарпайи).
Методи рекуррентиро истифода бурда, таносуб ҳосил мекунем:
S0 = 0
Sk = Sk – 1 + xk k =1,2,…n
S = Sn
148
Мисолҳои таносуби рекурренти :
Ёфтани аъзоҳои прогрессияи арифметики ва геометри;
Муайян намудани аъзоҳои қатори Фибоначчи.
Математики Италияви асри XVI Фибоначчи қатори математикии 0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55,…, сохт, ки раванди биологиро(раванди биологии афзоиши харгушҳоро) тасвир мекард. Кушиш намоед, ки таносуби рекуррентиро барои ин қатор нависед.
149
Ба осони қонуниятро дидан мумкин аст: аъзои қатор ба суммаи ду аъзои пешина баробар аст. Агар дар чунин қатор таносуби аъзои ояндаро ба аъзои пешина гирем ва баръакс адаҳои 1,618 и 0,618 ҳосил менамоем. Ин ададҳо аз тарафи «пифагорчиён» кашф гардида шуда буданд ва номи ададҳои «тиллоӣ»-ро гирифтанд.
Онҳо решаи муодилаи квадрати буда аз таносуби зерин ҳосил кардан мумкин аст:
A+B = A A B
A B
A ва B – мувофиқан ду қисми як порча мебошанд.
Беҳуда ин ададҳо «тиллоӣ» ном нагирифтанд. «Пифагорчиён» пай бурданд, ки силсилаи садоҳои мусиқӣ, ки аз руи қонуни таносуби басомад сохта шуда, ба ададҳои «тиллоӣ» баробар мебошанд. Ва дар љое, ки инсон мавзуниро ҳис мекунад: дар садоҳо, наққошӣ, андозаҳо , ҳама љо ададҳои «тиллоӣ» мављуданд (ададҳои Фибоначчи).
Ба тааљуби Кеплер, ки модели системаи офтобиро коркарда баромадааст ва пешаки андозаи асосии сайёраҳо, даври гардиши онҳо ва масофаи байни онҳоро медонист, ошкор гардид, ки онҳо ададҳои Фибоначчи мебошанд. Маълум гардид, ки кайҳони наздик пурра аз руи қонуни мавзунии мусиқӣ ташкил ёфтаанд. (ҳамаи инро Кеплер дар китоби худ «Мусиқии олам» дарљ намудааст.)
.
150
ҳатто худи инсон мувофиқи қонуни «буриши тиллои» сохта шудааст.
Агар қади одамро ҳамчун порчаи пурра, нофи вайро нуқтаи тақсимот қабул намоем, он гоҳ аз вай поён- қисми А, боло бошад- қисми Б. Барои мардон ин таносуб ба ҳисоби миёна 1,7 ва барои занҳо 1,5, яъне мардҳо ба ҳисоби миёна нисбат ба занҳо хушқаду қоматтар мебошанд. (Оё ин ҳисси майли мувофиқати ба мавзунии «буриши тиллои» нест, ки дар занҳо пойафзоли пошнабаланд пайдо гардидааст?).
Дар қатори Фибоначчи ҳарчанд рақами тартибии аъзоҳои қатор зиёд бошанд, ҳамон қадар аниқ «буриши тиллои» иљро мешавад.
Инро санљида бинед.
Маводи илова
151
Метод рекурсиви
Метод рекурсиви методеро меноманд, ки ҳисоб кардани функсия ба ёрии худи вай амали карда мешавад.
Гоҳҳо қимати функсияро барои баъзе аргументҳо ба воситаи қимати ҳамон функсия аз дигар аргументҳо ифода кардан мумкин аст.
Мисоли 1:
sin(x+ ) = – sin(x) барои ҳамаи қиматҳои ҳақиқии x.
Мисоли 2:
1, агар n = 1;
n! =
(n-1)! n, агар n > 1.
Дигар мисолҳо нишон диҳед.
152
Методи Монте-Карло (Методи тақриби)
Метод барои ҳисоб намудани масоҳати шакле истифода бурда мешавад, ки бо контури (ангораи) дилхоҳ маҳдуд карда шудааст.
Бигузор шакле дар масоҳате дода шуда бошад. Бигузор вай дар дохили квадрате бошад, ки тарафи А маълум бошад. Масоҳати шаклро бо пур намудани квалрат ба рег ҳисоб намудан мумкин аст.
Миқдори регҳо дар дохили квадрат ба масоҳати вай мутаносиб мебошанд ва регҳо дар дохили шакл ба масоҳати вай мутаносиб мебошанд.
Аз ин таносуб масоҳати шаклро муайян кардан
мумкин аст. Модели ин масъала ба осони сохта шуда ва барномасози карда мешавад.
Нақши регмайдаҳоро метавонанд нуқтаҳои дар дилхоҳ қисми додашуда воридкардашуда иљро намоянд. Координатаи онро бо ёрии генератори ададҳои тасодуфи додан мумкин аст.
А
А
Y
X
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
153
ЗАБОНҲОИ БАРНОМАСОЗӢ
Забонҳои барномасозӣ чунон маљмуъи зиёданд, ки кушиши оид ба ҳар яки он ба таври мухтасар маълумот додан нашри бисёратома лозим меояд.
Дар замони ҳозира бо пайдо шудани воситаҳои визуалии барномасозӣ барномасозӣ барои ҳар як истифодабаранда имконпазир гардидааст. Барномасозиро акнун ҳатто навиштани HTML саҳифа меноманд.
Барномасозӣ то пайдошавии МЭҳ ба вуљуд омада буд. (барномаи Ада Августо Лавлейс барои мошинаи ҳисобкунии Бэббиљ).
Забонҳои барномасозии насли аввал забонҳои рамзи мошинӣ (забонҳои савияи паст) буданд. Дар насли дуюм забонҳои барномасозии саввияи баланд пайдо гардиданд. Фармонҳои забонҳои саввияи баланд – калимаи забони табии мебошанд ва кори барномасозиро осон менамоянд.
154
Барои он, ки компютер барномаи ба ягон забои барномасози навишташударо иљро карда тавонад, дар таъмини барномавии вай бояд барнома- транслятор бошад.
Трансляторҳо ду навъ мешаванд:
интерпретаторҳо; (шарҳдиҳанда)
компиляторҳо.
Интерпретатор ҳар як фармони барномаро ҳангоми дар як вақт иљроиши барнома (интиқол, табдил) ба забони мошини тарљума намуда, агар хатоги ошкор созад оиди вай хабар мерасонад ва иљроиши барномаро қатъ мекунад.
Компилятор барномаро пурра (интиқол, табдил) тарљума намуда,дар охир агар хатоги ошкор созад руйхати онҳоро медиҳад.
Барнома ба забони
савияи баланд
Рамзи мошини
Транслятор
155
C/C++
Забони C – яке аз забонҳои маъмули барномасози мебошад. Дар ин забон нисбат ба дигар забонҳо барномаи зиёдтар навишта шудааст. Аксарияти зиёди барноманависҳои касби ин забонро медонанд. Таърихан ин забон аз системаи амалиётии (оператсионии) UNIX, ки ҳоло тавлиди дуюми вай рафта истодааст ва забонҳои барномасози савияи баланд, људонашаванда мебошад. Ин забон аз аввал бо мақсади навиштани масъалаҳои системави аз тарафи Кеннет Томсон ва Деннис Ричи сохта шудааст. Лекин барои забон воситаҳои баландсавия (навъҳои абстрактии додаҳо, коркард ва хориљ), намерасид.
Кеннет Томсон и Деннис Ричи
156
Деннис Ричи
Вақте, ки забони Java пайдо гардид ба вай диққати бисёр доданд, чунки ба синтаксиси забони C++ хело ҳам наздик буд ва барои аксар барноманависон шинос менамуд. Лекин вай чуноне нашуд, ки интизори мекашиданд
Нақши хоси забони С++ ба он оварда расонд, ки дар шабакаи Internet бисёр маводҳо оид ба вай ёфтан мумкин аст.
Дар саҳифаи http://offorum.syzran.ru/programming/prg96/76.shtml
оид ба таҳавуллоти (эволюция, кор, амали) ин забон шинос шудан мумкин аст
Бьерн Страуструп
Дар аввали солҳои 80 –ум Бьерн Страуструп забони С-ро бо номи шартии «С бо гуруҳҳо» коркард намуд. Аввалин транслятори тичоратии «С++» дар соли 1983 пайдо гардид. Яке аз мақсадҳои асосии сохтани забони «С++» зиёд намудани фоизи такроран истифодабарии рамзи навишташуда мебошад.
157
Pascal ва Delphi
Асосҳои забони Pascal дар соли 1967 аз тарафи профессор Никлаус Вирт коркард карда шуданд ва ин забон ба зудди аз воситаи омузиши забони барномасози ба абзор (олот) барои сохтани лоиҳаҳои барномавии нав табдил гардид Ин забон ба шарафи олими франсуз Блез Паскал, ки дар тарақии воситаҳои техникаи ҳисобкуни саҳм гузоштааст. Яке аз бартариҳои ин забон мухтасарии вай мебошад. Забони Pascal дар он мавриде сохта шуда буд, ки забонҳои саввияи баланд бисёр набуданд ва дар айни замон дигар забонҳо барои ҳалли масъалаҳои мушахас сохта шуда буданд.
Delphi –ин шабеҳи Visual Pascal мебошад. Бо шарофати сохтани ин забон воситаи барномасози барномаҳо (Windows барномаҳои амали) такмил ёфта амалан ҳар як истифодабаранда барнома навишта метавонад. www.delphi.vitpc.com
Никлаус Вирт
159
Basic
Ин яке аз забонҳои аввалини барномасози мебошад. Асосгузорони вай забон – Джон Кемени ва Том Куртц соли 1964 дар колељи Дортмунд кор мекарданд. Номи ин забонро аз аввали ҳарфҳои «Beginner’s All Purpose Symbolic Instructions Code» гирифтанд. Тафсикунандаи Basic яке аз аввалин маҳсулоти барномавии фирмаи Microsoft мебошад , ки асосгузорони ин фирма соли 1975 Аленом ва Уильямом Гейтсом буданд. Дар оянда вай на танҳо чун барнома, балки дар хотираи доимо амалкунандаи компютер (ПЗУ) љой гирифт.
Дар миёнаи солҳои 80-ум фирмаи Microsoft QuickBASIC-ро коркард намуд. Ин аллакай компилятор (талфифгар) буд на (тафсикунанда) интерпретатор. Умуман намудҳои Basic’ ҳо хеле зиёданд. Баъд аз пайдоиши Windows ва коркарди воситаҳои визуали забони Visual Basic сохта шуд.
Джон Кемени
161
FORTRAN
Яке аз аввалин забонҳои барномасози буда, дар аввали солҳои 50-ум аз тарафи гурўҳи тадқиқгарон зери роҳбарии Джон Бэкус коркард карда шудааст. Номи вай аз ду калима: FORMULA TRANSLATION мебарояд. Тафсири аввалини FORTRAN барои комютерҳои IBM дар аввали соли 1957 бароварда шудааст. Хусусияти хоси ин забон шакли хоси навишти барнома мебошад. Матни барнома ба сатри дарозии қайдкардашудаи аз 80-аломат иборат буда, ки ба андозаи перфокарта мувофиқат мекунад навишта мешуд.
Нақши бисёр муҳимро дар забон нишонаҳо мебозанд. Бо мурури замон норасогиҳо бартараф карда шуданд, забон мукамал гардид ва ҳамин тавр FORTRAN IV, баъд соли 1977 – FORTRAN 77 ва соли 1991 стандарти навбати FORTRAN 91 пайдо гардиданд. Маълумот оид ба ҳолати ҳозираи забон, оид ба тамоюли тарақии вай дар сайти www.fortran.com ба даст овардан мумкин аст.
Джон Бэкус
163
ALGOL-68
Ин яке аз забонҳои барномасозии таъиноти умуми буда аз ду калима: ALGORITMIC LANGUAGE сохта шудааст. Ин забон соли 1969 аз тарафи гурўҳи кории байналмилалии аз 30-нафар иборат буда коркард карда шудааст. Забон бо сабаби аз элементҳои аз якдигар новобаста ва байни якдигар озод омезишёбанда иборат буданаш бисёр мавзун ва зебо мебошад.
Маълумот оид ба ҳолати ҳозираи забон, оид ба тамоюли тарақии вай дар сайти яке аз коргардонҳои фаъоли ALGOL-68 Чарльз Линдси www.sc.man.ac.uk/-cht ё ки дар саҳифаи махсуси www.algol68.org ба даст овардан мумкин аст.
165
ADA
Аз руи муракаби ин забонро бо С++ муқоиса менамоянд. Ин забон ба шарафи аввалин зани барноманавис хонум Ада Августо Лавлейс, ки бо Чарльз Бэббидж кор намудааст ва барои мошинаи аналитиикии вай барнома коркард намудааст, гузошта шудааст. Забони барномасозии ADA аз тарафи гуруҳ зери роҳбарии Жана Ишбиа соли 1979 дар чорчубаи конкурсе, ки Вазорати мудофиаи ШМА эълон карда буд, коркард карда шудааст. Азбаски то ин маврид коркардҳо ба бисёр забонҳо иљро карда мешуданд, ва ягонтое аз онҳо ба масъалаҳо пурра љавоб намедоданд. ADA – забони барноманависии савияи баланди – ҳамагони мебошад.
Вай мантиқӣ ва ҳатто объективӣ буда лекин объективи -– тамоюли нест. Чун дигар забонҳо вай тарақи ёфт. Муд дар барномасозии объективи-тамоюли ба сохтани тафсири тамоман нави ин забон ADA95 оварда расонид. www.adahome.com .
Ада Лавлейс
167
Содда
ҳақиқи
Символи
Бутун
Доимиҳо
Таѓйирёбандаҳо
Мураккаб
Массивҳо
Бузургиҳо
Бузургиҳо ва навъҳои онҳо.
170
навъҳои содда (Таѓйирёбандаҳо, доимиҳо)
навъҳои бутуни додаҳо Integer
навъ диапазони қиматҳо талабот ба ҳаљм ифода
бо байт
Integer – 3 2768 – +3 2768 2 %
навъҳои ҳақиқии додаҳо Long, Single, Double
навъ диапазони қиматҳо талабот ба ҳаљм ифода
бо байт
Long – 2 147 483 648 – + 2 147 483 647 4 #
Single – 3.40*10+38 – + 3.4*1038 4 !
Double – 1.7*10308 – + 1.7*10308 8 #
171
навъҳои символии додаҳо String
навъ дарози элементҳо ифода
String 32 567 ASCII-символы $
навъҳои Мураккаб (массивҳо )
Массив – маљмуъи додаҳои якнавъа.
DIM A%(20)
Эълони массив индекс
навъи массив
номи массив
Андозаи массив – миқдори элементҳо дар вай (максимум 32 768 ).
Андозанокии массив – миқдори индексҳо (максимум 8).
172
Амалҳои Арифметики
Амал иљро навъи операндҳо навъи натиља
^ ба дараља бардоштан
+ љамъ Integer, Real Integer, Real
– тарҳ Integer, Real Integer, Real
* зарб Integer, Real Integer, Real
/ тақсим Integer, Real Integer, Real
\ тақсими қисми бутун Integer Integer
Mod бақияи тақсими қисми бутун Integer
Мантиқи
Амал иљро шарҳ
not инкор not A ҳақиқи он гоҳ А дуруѓ
and Мантиқи ва A and B ҳақиқи, агар А ҳақиқи ва B ҳақиқи
оr Мантиқи ё ки А or B ҳақиқи, агар А ё ки В ҳақиқи
xor истиснои Мантиқии xor. А хor B ҳақиқи, агар А ва В мувофиқат накунанд
eqv эквиваленти A eqv B он гоҳ А ва В дар як вақт ё ҳақиқи ё дуруѓ
Таносуб
Амал иљро
= баробар
<> нобаробар
< хурд
> калон
<= хурд ё ки калон
>= калон ё ки баробар
173
Операторҳо
Операторҳои ворид/хориљ
INPUT –оператори асосии вориди додаҳо аз тариқи клавиатура
(саҳфаи калидҳо) дар вақти иљрои барнома.
Шакли навишт:
INPUT [;][«сатри ёри (эзоҳ»],(;) руйхати номи таѓйирёбандаҳо;
; баъди INPUT маконамо дар сатре меистад, ки чун бо зер кардани <Enter>;
«» сатри ёри (эзоҳ) – ин сатри аломатҳо;
, аломат ворид карда нашавад «?» пас аз сатри ёри (эзоҳ) ;
; чопи аломат «?» пас аз сатри ёри (эзоҳ).
INPUT$ – функсияи ворид, ки сатрҳои символиро аз тариқи клавиатура
(саҳфаи калидҳо) дар вақти иљрои барнома ҳисоб мекунад.
Шакли навишт :
INPUT$ (n)
n – миқдори символҳои, аз тариқи клавиатура
(саҳфаи калидҳо) ҳисобшаванда.
174
INKEY$ – функсияи ворид намудан ва дар вақти иљроиши барнома
як символ аз тариқи саҳфаи калидҳо ҳисобкунанда.
PRINT – оператори асосии хориљ намудани додаҳо дар саҳфаи намоиш
дар вақти иљроиши барнома.
Шакли навишт:
PRINT руйхати номи таѓйирёбандаҳо, ифодаи навъи дилхоҳ
LOCATE – оператор, курсор (маконамо)-ро ба мавқеи нишондодашуда
дар саҳфаи намоиш љой иваз мекунонад.
Шакли навишт (Формат):
LOCATE N сатр, N сутун, [параметр]
Агар параметр = 0, он гоҳ курсор хомуш мешавад, агар параметр = 1
Он гоҳ курсор равшан мешавад.
175
Операторҳои шарти
IF ...THEN.. ELSE – оператори шартии асоси
Шакли навишт (Формат):
if _ифодаи 1_ then _ифодаи 2 _ else _ифодаи 3
SELECT CASE – имконият медиҳад , ки додаҳои дохилкардашударо
ба маљмуъи ҳолатҳои пеш муайян буда муқоиса намояд.
Шакли навишт (Формат):
SELECT CASE ифодаи интихоб
CASE руйхати ифодаи 1: оператор 1
CASE руйхати ифодаи 2: оператор 2
...
CASE ELSE: оператор N;
END SELECT
176
Оператори ҳалқави
For ... NEXT – аз ҳама шакли содаи ҳалқа. Вақте истифода бурда мешавад, ки
миқдори такроршави маълум бошад.
Шакли навишт (Формат):
FOR ҳисобкунак=қимати ибтидои TO қимати охирин [STEP қадам]
NEXT ҳисобкунак
ҳисобкунак – таѓйирёбандаи адади
DO ...LOOP – оператори сикл ҳалқа, то вақти иљрошавии шарт
пайкараи ҳалқа такрор меёбад.
Шакли навишт (Формат):
интихоби пеш аз шарт
DO WHILE (UNTIL) ифодаи мантиқи
оператор(ҳо);
LOOP
177
Интихоби (варианти) баъд аз шарт
DO
оператор(ҳо);
LOOP WHILE (UNTIL) ифодаи мантиқи
WHILE ...WEND – оператори сикл, ки то мавриди шарт ҳақиқи будан блок операторҳо иљро мегардад.
1. Шарт то иљро якум маротиба иљро гардидани пайкараи сикл санљида мешавад.
2. Агар шарт иљро нагардад (= False), такрори сикл қатъ мегардад.
Шакли навишт (Формат):
WHILE ифодаи мантиқи
оператор(ҳо);
WEND
178
DATA – оператори ҳифзи ададҳо ва додаҳои символи барои хондани онҳо ба воситаи оператори READ.
Шакли навишт (Формат):
DATA доими [, доими ] ...
доими – дилхоҳ доимии адади ё ки символи.
READ – операторе, ки аз руйхати оператори DATA додаҳоро хонда, он қиматҳоро ба таѓйирёбандаҳо мебахшад.
Шакли навишт (Формат):
READ номи таѓйирёбанда [, номи таѓйирёбанда] …
номи таѓйирёбанда– Бояд аз руи навъ ба доими аз руйхати DATA мувофиқат намояд.
RESTORE – операторе, ки додаҳоро дар руйхати DATA барои такроран ҳисоб намудан барқарор менамояд.
Шакли навишт (Формат):
RESTORE нишони
нишони – нишонии оператори DATA, ки аз нав ҳисобро сар кардан лозим аст.
179
Операторҳои графики
CLS – оператори, тозакунандаи саҳфаи намоиш (экран)
Шакли навишт (Формат):
CLS [0\1\2]
агар аргументҳо набошанд дар саҳфаи намоиш ҳам матн ва ҳам графика, ки ба воситаи оператори VIEW барқарор карда шудаанд ё ки зикр карда нашудаанд, тоза мешаванд;
0 – саҳфаи намоишро ҳам аз матн ва ҳам аз графика тоза менамояд;
1 – саҳфаи намоишро аз графика тоза менамояд, агар он фаъол бошад;
2 – Бо истиснои сатри поёни саҳфаи намоишро аз матн тоза менамояд
COLOR – операторе, ки ранги саҳфаи намоишро барқарор менамояд;
Шакли навишт (Формат):
COLOR [асоси],[замина],[чорчуба(ҳошия)]
асоси – ранги матн (0–15);
замина – ранги саҳфаи намоиш (0–7);
чорчуба(ҳошия) – ранги атрофи саҳфаи намоиш (0–15).
180
0 сиёҳ 8 хокистарранг
1 кабуд 9 кабуди равшан
2 сабз 10 сабзи равшан
3 фируза(бирюзовый) 11 фирузаи равшан
4 сурх 12 сурхи равшан
5 гилоби 13 гилобии равшан
6 Љигари 14 зард
7 сафед 15 сафеди равшан
SCREEN – операторе, ки низоми кори саҳфаи намоишро барқарор менамояд.
Шакли навишт (Формат):
SCREEN аргументи адади
7, 8, 9, 10 – дар ин низомҳо ранги ҳошия дода намешавад;
12, 13 – дар ин низомҳо ранги замина нест.
VIEW – операторе, ки ҳудуди саҳфаи намоишро барои графика муайян менамояд.
Шакли навишт (Формат):
VIEW SCREEN (x1,y1) – (x2,y2)
(x1,y1) – (x2,y2) – соҳаи росткунљаро дар саҳфаи намоиш муайян мекунад.
181
CIRCLE – оператори графики, ки
расми эллипс, доира, камон, порча мекашад.
Шакли навишт (Формат):
CIRCLE [STEP] (x,y), радиус, ранг, аргументи адади, ибтидои камон,
охири камон,зариби фишурдашави
LINE – операторе, ки хати рост ё ки росткунља мекашад.
Шакли навишт (Формат):
LINE [STEP] (x1,y1) – (x2,y2),ранг,B[F]
(x1,y1) – координатаҳои ибтидои хат;
(x2,y2) – координатаҳои интиҳои хат.
PSET – оператор графики, ки дар саҳфаи намоишро нуқта мекашад.
Шакли навишт (Формат):
PSET [STEP] (x,y), ранг
(x,y) – координатҳои нуқта ки аз он ранг намудан сар мешавад.
PAINT – оператор графики ки, масоати маҳдудро ранг менамояд
Шакли навишт (Формат):
PAINT [STEP] (x,y), ранги рангкардашаванда, ранги ҳудуд, замина(фон)
182
DRAW – оператори графики, ки хатро вобаста ба самти додашуда
мекашад.
Формат:
DRAW “ифодаи символи”
ифодаи символи – фармон, муайянкунандаи самт ва
аргументи адади n- муайянкунандаи дарозии порча (дар нуқта)
Dn
Un
Rn
Ln
En
Fn
Gn
Hn
M x,y – љой иваз кардан ба в нукта бо
координатаи додашуда;
А n – баркарор кардани кунљи гардиш:
ҳангоми n= 0 ба 0o;
ҳангоми n= 1 ба 90o;
ҳангоми n= 2 ба 180o;
ҳангоми n= 3 ба 270o.
TA n – гардиши тасвир ба кунљи n:
агар n>0, гардиш ба
мукобили ақрабаки соат;
агар n<0, гардиш ба самти
ақрабаки соат.
183
Сn – баркарор кардани ранг n;
Sn – баркарор кардани масштаб n (1–255);
P n,m – баркарор кардани ранги фигураи кашидашуда:
n – ранги соҳаи маҳдуд;
m – ранги ҳудуд.
184
Таснифи таъмини барномави
Барномаҳои бисёршаклае, ки дар компютер мављудбударо ба чор гуруҳи асоси људо намудан мумкин аст :
барномаҳои системи;
барномаҳои хизматрасони;
барномаҳои амали;
воситаҳои барномасози.
186
Ба барномаҳои системи пеш аз ҳама барномаҳои қисми таркибии системаи оператсиони (чунончи корандозҳо (драйвер) аз калимаи англисии «drive» – идора намудан) барои сохторҳои гуногуни компютер дохил мешаванд, яъне барномаҳое, ки кори сохторҳоро: корандозҳо (драйвер)-ро барои сканер принтер ва ҳоказо идора менамоянд
187
Ба барномаҳои хизматрасони, (ки ба таври дигар онҳоро утилит аз англиси «utilize» – истифода бурдан) барномаҳо барои хизматрасонии дискҳо, барномаҳои бойгоникунони (архиваторҳо), барномаҳои антивируси дохил мешаванд.
188
Ба барномаҳои амали барномаҳо барои ҳалли масъалаҳо дар сфераи гуногуни фаъолияти инсон (барномаҳои бухгалтери, матни, графики, базаи додаҳо, системаҳои эксперти, тарљумонҳо, энциклопедияҳо, барномаҳои омузиши, тести, бозиҳо ва ѓайраҳо) дохил мешаванд.
189
Ба воситаҳои барномави воситаҳои инструментали барои сохтани барномаҳои нав (ЛОГО, QuickBASIC, Pascal, Delphi ва ѓайраҳо) шомил мебошанд.
190
Инсталлятсияи барномма – барқарор намудани барнома дар компютери фарди. Ин яке аз маҳдудиятҳое аст, ки аз тарафи «фирма» ҳангоми фурухтани барнома илова карда мешавад. Барқарор намудан- одатан ворид намудани рамзи муайяне мебошад, ки ба харидори барнома аз тарафи «фирма» хабар дада мешавад.
Барномаи компютери – ин маљмуъи файлҳо буда, як файл тамоман кам дучор мешавад. Барои барқарор намудани барнома хондани дастур оид ба барқарор намудани файл лозим аст.
Барои ба кор даровардани барқароркуни пахш намудани яке аз нишонаҳо (ярлик):
лозим аст.
Анинсталлятсияи барнома – ин раванди баръакси Инсталлятсияи барнома яъне хориљ намудани барнома мебошад. Ин раванд ба воситаи Установку/удаление дар лавҳаи идоракуни ё ки ба воситаи нишонаи амали карда мешавад.
191
Архиватор – Барномаи махсуси компютери буда имконият медиҳад, ки файлҳои дар намуди фишурда ҳифз кардашуда бойгони карда шаванд.
Фишурдан (архиватсия) бо тарзҳои гуногун аз ҳисоби бартараф намудани иттилооти зиёдати амали карда мешавад.
Чунончи аз ҳисоби содда намудани рамзҳо бо роҳи аз онҳо хорич намудани битҳои доими.
Мақсади Фишурдан – љойгир намудани иттилоот дар барандагони хотираи беруни дар намуди нисбатан қулай, ки ҳаљми хотираи камро талаб меамояд.
Дараљаи Фишурдан вобаста аст аз:
Архиватори истифодашаванда;
Методи фишурдан;
Навъи файл.
Вай бо зариби зерин тавсиф дода мешавад
К=V(ф)/V(и)*100
V(ф) – ҳаљми файли фишурда ;
V(и) – ҳаљми файли аввала.
193
Мисолҳои барномаҳо –архиваторҳо: Аз барномма чи тавр
истифода бурдан мумкин аст:
ARJ
WinRAR (RAR)
WinZip (ZIP)
194
Кушодани файли бойгоникардашуда – барқарор намудани файл аз бойгони.
Худкушодашавии бойгони (архив) – ин модули иљрошаванда ҳангоми ба кор даровардан файл дар бойгони буда ҳатто ҳангоми набудани архиватор барқарор мешавад.
Чунончи, чунин аломат имконияти худкушоии аз бойгониро дорад, ки бо ёрии архиватори WINRAR сохта шудааст.
Сохтани бойгонии бисёртомаи худкушо.
Барои ба кор даровардани архиватор тугмаи тарафи рости мушакро дар болои дилхоҳ файл зер намуда сатри мувофиқро аз руйхати матни интихоб бояд намуд.
195
Вируси Компютери– барномаи компютерии махсус навишташуда, ки имконият дорад, бо дигар барномаҳо ихтиёран ҳамљоя шавад, нусхаи худро созад, ба дигар файл бо мақсади вайрон кардани файлҳо, каталогҳо, халал сохтан ба кор татбиқ намояд.
Аломати зоҳиршавии вирусҳо:
Кори нодурусти барномаи муътадил коркунанда;
Кори сусти компютер;
Имконнопазирии ба кор даровардани ОС;
Нест шудани файлҳо ва каталогҳо;
Таѓйир ёфтани андозаи файлҳо;
Ногаҳон зиёд шудани миқдори файлҳо дар диск;
Кам шудани андозаи љои холии хотираи фаъол;
Ногаҳон дар экран пайдо шудани ахборот ва тасвир;
Пайдо шудани сигналҳои садоии пешбининашуда;
Интизории зиёд ҳангоми ба кор даровардани барнома дар компютер.
197
Намудҳо (аз руи дараљаи таъсир):
бехатар (ба кор халал намедиҳад, ҳаљми хотираи фаъол ва дискро кам намекунад);
Хатарнок (метавонад кори компютерро қатъ намояд);
Бисёр хатарнок (ба нест шудани барнома ва додаҳо оварда мерасонад).
Барномаҳои Антивируси :
программаи-доктор
(Norton AntiVirus, DoctorWeb, Aidstest
AntiViral Toolkit Pro сканер...);
барномаи-нигоҳбон
(AntiViral ToolkitPro Monitor...);
198
барномаи-детектор;
барномаи-ревизор
Adinf (фирмы «Диалог-Наука»);
барнома-ваксина.
Доктор ва ваксина метавонанд файлҳои аз вирус сироятёфтаро ошкор намуда табобат намоянд ва аз файл вирусро хориљ намоянд.
барномаи-нигоҳбон – барномаи на он қадар калон буда сигнали бонги хатар медиҳад, лекин имконияти табобат намуданро надорад.
барномаи-детектор – имконияти љустуљуи вируси мушахасро дорад бинобар ин фақат вирусҳои барои вай маълумро меёбад.
барномаи-ревизор – ҳолати ибтидоии соҳаи системии дискҳо, каталогҳо ва файлҳоро ҳифз мекунанд ва фавран баъди ба кор ларовардани системаи амалиёти (оператсиони) муқоиса мекунанд, яъне суммаи файлҳо санљида мешавал.
199
Барномаҳо антивируси базаҳои антивирусии дорои воситаҳои зидди вирусҳои хатарнокро дар бар мегирад.
200
Ба вирусҳои аз ҳама хатарнок вирусҳои «трояни» дохил мешаванд:
вирусҳои «трояни» чунки онҳо дар зери ниқоби барномаҳои муфид сектори боркунии ва системаи файлии дискҳоро вайрон мекунанд.
«Вирусҳои-диданашаванда» ё ки «стелс-вирусҳо» мурољиати системаи оператсиониро ба файлҳои зарарёфта ба худ гирифта пайкараи худро ба қисми зарарнаёфта мегузоранд.
«Вирусҳои-кирми» дар шабакаи компютери паҳн гардида нишонии компютерҳои шабакавиро ҳисоб карда дар ин нишониҳо нусхаи худро сабт мекунанд.
«Вирусҳои-муфтхур» таркиби файлҳо ва сектори дискҳоро таѓйир медиҳанд, ба осони ошкор карда шуда нест карда мешаванд.
Вирусҳои «резиденти» дар хотираи фаъол қисми худро сабт мекунанд ва дар хомуш намудан ва ба кор даровардани компютер фаъол мебошанд.
Вирусҳои «ѓайрирезиденти» ба хотираи компютер зарар нарасонида вақти маҳдуд фаъол мебошанд.
201
Маълумоти барномаи нигоҳбон ҳангоми ошкор намудани вирус чунин намуд дорад. ҳангоми зоҳиршавии вай фавран маълумоти дар он сабтёфтаро иљро бояд намуд.
202
Равзанаи барномаи антивируси дар мавриди ошкор намудани вируси бехавфи чунин намуд дорад. Ин вирус ба файлҳои матниро зарар дода, лекин худро зоҳир намекунад.
Дар мавриди ошкор намудани вирус аз тарафи барномаи антивируси ба зуди сиҳат (шифо) карда мешавад. Барои шифо намудан замимаи Действия ва пункти Лечить без запроса интихоб намудан лозим аст.
204
Меъёрҳои огоҳонидан:
сохти компютерро аз мављудияти вирусҳо санљед;
Дар вақташ базаи антивирусиро такмил диҳед;
Барои иттилоотҳои муҳим нусхаи бойгони созед;
Даврави диски дар дискдони барои диски чандир дар вақти ба кор ё аз нав ба кор даровардани компютер бо мақсади аз вирус эҳтиёт намудани система дискет нагузоред;
ҳангоми кор бо дигар компютерҳо дискети худро аз сабт ҳимоя намоед;
Дар Автозагрузка барнома-нигоҳбони антивирусиро илова намоед;
205
почтаи электрониро қабул намуда, агар равонкунанда шинос набошад, барномаро накушоед;
ҳангоми васл шудан ба Internet нигориши худро аз руйхати асосии Internet Explorer бо фармони Вид | Свойства обозревателя ва интихоби савияи баланди бехатари љур созед;
ҳангоми ворид намудани дескети бегона ба дискдон дар аввал бо барномаи антивируси онро санљед.
206
Бо дискет фақат дар шароите кор намудан мумкин аст, ки натиљаи
сканиронии барномаи AntiViral Toolkit Pro чунин бошад :
натиљаи
сканиронии барномаи DoctorWeb бошад :
207
Редактори графики
Истилоҳот ва мафҳумҳо
ҳуљљат, яъне иншооти коркарди редактори графикии Paint файл бо номи дилхоҳ ва тавсифдиҳандаҳои bmp, jpg ё ки gif шуда метавонад.
функсияҳои асосии редактор :
сохтани тасвири графики;
тасвири онҳо.
Дар зери мафҳуми таҳрир (редактированием) ворид намудани таѓйирот, ислоҳ ва илова фаҳмида мешавад. Тасвири тайёр, сохташаванда ва сканирони кардашуда ё ки ба воситаи хотираи кумакии мубодилави нусхабардоришударо таҳрир кардан мумкин аст. Тасвирро миқёсбанди намудан, чарх занондан, ёзондан мумкин аст.
209
Ба кор даровардани редактори графикии Paint:
Барои кор даровардани Paint тугмаи Пуск-ро пахш намуда интихоби Программы | Стандартные | Графический редактор Paint –ро иљро кунед;
Инчунин барои кор даровардани редактори графикии Paint ду маротиба ярлик (нишони)- и файли графикиро пахш намудан мумкин аст.
210
Сохтори равзанаи редактори Paint
Майдони кори
Маљмуъи таљҳизотҳо
Маљмуи рангҳо
Тасвири ранг
Ранги асос
Руйхати асоси
Сатри сарлавҳа
Сатри ҳолат
211
Сохтани файл
Дар руйхати асосии барнома фармони Файл | Создать-ро пахш кунед.
Кушодани файл
1. Дар руйхати асосии барнома пахш намудани фармони Файл | Открыть.
2. Дар равзанаи муколамавии Открытие файла интихоби каталоги лозими.
3. Интихоби файли лозими.
4. Пахш намудани тугмаи Открыть.
ҳифзи файл
1. Дар руйхати асосии барнома пахш намудани фармони Файл | Сохранить как.
2. Дар равзанаи муколамавии Сохранение файла интихоби каталоги лозими.
3. Ворид намудани номи файл.
4. Пахш намудани тугмаи Сохранить.
ҳангоми ҳифзи такрори интихоби фармони Файл | Сохранить.
212
Он чизе ки мехоҳед таѓир диҳед пещаки људо намудан лозим аст!
људо намудан:
қисмати дилхоҳ:
1. Пахш намудани тугмаи Выделение прямоугольной области
ё ки Выделение произвольной области .
2. Нажать левую кнопку мыши и, не отпуская её, выделить курсором
фрагмент.
Всего изображения:
1. Щёлкнуть в главном меню программы Правка | Выделить всё,
чтобы выделить весь рисунок.
Удаление
Произвольного фрагмента:
1. Выделить фрагмент.
2. Нажать клавишу <Delete>.
Всего изображения:
1. Щёлкнуть в главном меню программы Правка | Выделить всё,
чтобы выделить весь рисунок.
2. Нажать клавишу <Delete>.
или:
1. Щёлкнуть в главном меню программы Рисунок | Очистить.
213
Использование инструментов из Набора
1. Щёлкнуть на кнопке нужного инструмента.
2. Выбрать его характеристики (например, для линии – её ширину, для
геометрических фигур – с закрашиванием или без).
3. Можно рисовать.
Вид указателя мышки подскажет, каким инструментом вы работаете!
Использование цвета
1. Щёлкнуть в палитре на нужном цвете.
2. Щёлкнуть на кнопке нужного инструмента и т.д.
Стирание резинкой
1 Щёлкнуть в палитре на цвете, который совпадает с цветом фона.
2. Выбрать толщину резинки.
3. Стереть ненужное.
Копирование фрагмента рисунка
1. Щёлкнуть на кнопке Выделение прямоугольной области или
Выделение произвольной области .
2. Выделить фрагмент рисунка.
3. Перетащить его на новое место при нажатой клавише <Ctrl>
(при нажатой клавише <Shift> получим смещение (размножение)
фрагмента).
Используя эти приёмы, можно легко и быстро создать орнамент.
214
Текстовый редактор
Термины и понятия
Документом, т.е. объектом обработки редактора Word 97 является файл с произвольным именем и расширением doc.
Главные функции редактора:
ввод текста;
редактирование;
форматирование.
Под редактированием понимают ввод изменений, исправлений и дополнений, а форматирование – это изменение внешнего вида текста.
Курсор – мигающая вертикальная черта, указывающая место в документе, где появляется набираемый на клавиатуре текст.
Переход на следующую строку происходит автоматически при достижении конца строки. Клавишу <Enter> нажимать только при переходе к новому абзацу! Иначе форматировать текст будет сложнее.
216
Запуск редактора Word:
для запуска Word либо щёлкните на кнопке Пуск и выберите Word из подменю Программы, либо щёлкните на значке Word на
панели Microsoft Office;
можно также запустить Word, дважды щёлкнув на значке любого
текстового файла.
217
То, что хотим изменить, предварительно выделяем!
Выделение
Произвольного фрагмента: нажать левую кнопку мыши и, не отпуская
её, выделить курсором фрагмент.
Строки: вывести указатель мыши в левое поле документа, чтобы
указатель принял вид , и щёлкнуть рядом с выделяемой строкой.
Нескольких строк: протащить указатель мыши по левому полю
вдоль выделяемых строк при нажатой левой кнопке.
Щёлкнуть в главном меню программы Правка | Выделить всё,
чтобы выделить весь текст.
218
Перемещение по документу
Вывести указатель мыши в нужную строку и позицию и щёлкнуть левой кнопкой мыши.
<>, <¯> – перемещение на строку вверх и вниз соответственно.
<¬ >, < ®> – перемещение на символ влево и вправо соответственно.
<Ctrl>+<>, <Ctrl>+<¯> – перемещение на абзац вверх и вниз соответственно.
<Ctrl>+<¬ >, <Ctrl>+< ® > перемещение на слово влево и вправо соответственно.
Клавиши <Home>, <End> – перемещение в начало строки и в конец строки соответственно.
Клавиши <Ctrl> + <Home>, <Ctrl> +<End> – перемещение в начало документа и в конец документа соответственно.
<PageUp>, <PageDown> – перемещение на одну экранную страницу вверх и вниз соответственно.
219
Создание таблиц
1. Щёлкнуть в главном меню Вид | Панели инструментов | Таблицы и
границы.
2. В панели Таблицы и границы щёлкнуть на кнопке Нарисовать
таблицу .
3. При нажатой левой кнопке мыши сначала обозначить внешние границы таблицы.
4. Провести необходимые линии.
5. Для форматирования таблицы щёлкнуть в главном меню Формат | Границы и заливка.
6. В диалоговом окне выбрать вид и цвет границы.
7. Лишние линии можно стереть, выбрав в панели инструментов Таблицы и границы кнопку и выделить удаляемые линии в выбранном диапазоне.
220
Вставка рисунков и изменение их размеров
1. Щёлкнуть в главном меню Вставка | Рисунок | Картинки.
2. В диалоговом окне выбрать картинку из коллекции, щёлкнуть на кнопке
Вставить.
3. Вывести указатель мыши на белый квадратик (маркер выделения) в углу
рисунка и, удерживая нажатой левую кнопку мыши, тащить наружу
для увеличения рисунка или внутрь для уменьшения.
При этом произойдёт пропорциональное изменение рисунка по ширине и высоте.
Если тащить за середины сторон рисунка, он деформируется!
221
Обтекание рисунков текстом
1. Щёлкнуть в главном меню Вставка | Рисунок | Картинки.
2. В диалоговом окне выбрать картинку из коллекции, щёлкнуть на кнопке
Вставить.
3. Щёлкнуть на рисунке правой кнопкой мыши и выбрать из контекстного
меню строку Отобразить панель настройки изображения.
4. В панели Настройка
изображения
щёлкнуть на кнопке
Обтекание текстом
и выбрать тип обтекания.
222
Вставка колонок
1. Выделить текст, который хотим
разбить на колонки.
2. Щёлкнуть в главном меню
Формат | Колонки.
3. Выбрать тип, количество
колонок, их ширину и
промежуток между ними.
4. Щёлкнуть ОK.
Вставка буквицы
1. Выделить первую букву абзаца.
2. Щёлкнуть в главном меню Формат | Буквица.
3. Выбрать положение буквицы и её параметры.
4. Щёлкнуть ОK.
223
Создание нумерованного списка
1. Щёлкнуть в панели Форматирование на кнопке Нумерация.
2. Ввести первый элемент списка.
3. Нажать клавишу <Enter> и т.д. Номера будут появляться автоматически.
Создание маркированного списка
1. Щёлкнуть в панели Форматирование на кнопке Маркеры.
2. Ввести первый элемент списка.
3. Нажать клавишу <Enter> и т.д. Номера будут появляться автоматически.
224
Создание многоуровневого списка
Щёлкнуть в главном меню Формат | Список.
В появившемся диалоговом окне выбрать вкладку Многоуровневый.
Щёлчком выбрать один из вариантов списка.
Ввести первый элемент списка.
Нажать клавишу <Enter>.
Для перехода на следующий уровень в панели Форматирование щёлкнуть на кнопке Увеличить отступ.
Для возврата на предыдущий уровень щёлкнуть на кнопке Уменьшить отступ.
225
Копирование формата
1. Выделить фрагмент текста с образцом формата.
2. Щёлкнуть в панели Форматирование на
кнопке Формат по образцу.
3. Провести указателем мыши при нажатой левой кнопке по тексту,
на который копируем фрагмент.
Редактирование многоуровневого списка
1. Выделить список.
2. Щёлкнуть в главном меню Формат | Список.
3. В появившемся диалоговом окне выбрать вкладку Многоуровневый.
4. Щёлкнуть на кнопке Изменить.
5. Ввести настройки для каждого уровня.
6. Щёлкнуть на кнопке OK.
226
Вставка формул
1. Щёлкнуть в главном меню Вид | Вставка | Объект…
2. Выбрать в диалоговом окне Вставка объекта
строку Microsoft Equation 3.0.
3. В появившейся панели инструментов
выбрать набор кнопок с нужным символом.
227
Одновременный просмотр
разных частей документа
1. Вывести указатель мышки в верхнюю часть полосы прокрутки
на «вешку разбивки».
2. Нажать левую кнопку мышки и, не отпуская её, потянуть вниз.
Поиск и замена текста
1. Щёлкнуть в главном меню Правка | Заменить.
2. Ввести текст, который нужно найти.
3. Ввести текст, на который нужно найденный текст
заменить.
Вставка колонтитулов
1. Щёлкнуть в главном меню Вид | Колонтитулы.
2. Из панели Колонтитулы выбрать то, что будет
помещено в начале или в конце каждой страницы
документа.
3. Щёлкнуть Закрыть.
228
Добавление панелей инструментов
1. Щёлкнуть в главном меню Вид | Панели инструментов.
2. Щелчком отметить флажком нужную панель.
Удаление панелей инструментов
1. Щёлкнуть в главном меню Вид | Панели инструментов.
2. Щелчком сбросить флажок напротив ненужной панели.
229
Мастер презентаций
Термины и понятия
Документом, т.е. объектом обработки Мастера презентаций PowerPoint 97 является файл с произвольным именем и расширениями ppt или pps.
Основные возможности:
создание презентаций, состоящих из слайдов;
вставка на слайды текста, рисунков, видео и звука;
создание эффектов анимации и переходов слайдов.
Переход на следующий слайд щелчком мыши или нажатием клавиши <PageDown>, возврат на предыдущий слайд <PageUp>.
Презентацию можно «зациклить», т.е. настроить на непрерывную демонстрацию. Это, в частности, используется для создания рекламных роликов.
231
Запуск программы PowerPoint:
для запуска PowerPoint либо щёлкните на кнопке Пуск и выберите
PowerPoint из подменю Программы, либо щёлкните на значке
PowerPoint на панели Microsoft Office;
можно также запустить PowerPoint, дважды щёлкнув на значке
любого файла-презентации, имеющего расширение ppt.
232
Структура окна программы PowerPoint
Строка заголовка
Главное меню
Панели инструментов
Строка состояния
Полосы
прокрутки
Линейки
233
Ввод текста на слайд
1. Щёлкнуть на кнопке Надпись в панели инструментов Рисование.
2. Щёлкнуть в том месте слайда, куда хотим ввести текст.
3. В появившуюся метку-заполнитель ввести текст.
То, что хотим изменить, предварительно выделяем!
Перемещение и копирование текста
Переместить текст можно, перетащив мышкой метку-заполнитель.
Копирование – это перемещение при нажатой клавиши <Ctrl>.
1. Выделить мышкой форматируемый текст либо дважды щёлкнуть на
метке-заполнителе, при этом штриховка границы метки станет гуще.
2. Применить один из способов:
щёлкнуть Формат | Шрифт в главном меню;
воспользоваться панелью Форматирование;
воспользоваться панелью Рисование.
Форматирование текста
234
Рисование и выполнение действий
1. Щёлкнуть на панели инструментов Рисование кнопку с геометрической
фигурой.
2. Мышкой обозначить её размеры при нажатой левой кнопке мыши.
Изменение фона слайда
щёлкнуть в главном меню Формат | Фон;
либо щёлкнуть правой кнопкой на слайде и из контекстного
меню выбрать Фон.
Вставка кино и звука
1. Щёлкнуть в главном меню Вставка | Кино и звук | Кино из файла (Звук
из файла).
2. Открыть нужный каталог, выбрать файл с видео или звуком и
щёлкнуть ОК.
235
Вставка управляющих кнопок
1. Щёлкнуть в главном меню команду Показ слайдов | Управляющие
кнопки.
2. Выбрать нужную кнопку.
3. Указателем мыши при нажатой левой кнопке обозначить на слайде её
размеры.
4. В появившемся диалоговом окне выбрать слайд или другой объект, на
который произойдёт переход при щелчке на этой кнопке.
5. Щёлкнуть на кнопке правой кнопкой мыши.
6. Выбрать из контекстного меню строку Формат автофигуры.
7. Выбрать в диалоговом окне цвет кнопки.
Вставка гиперссылок с любых объектов
1. Выделить объект.
2. Щёлкнуть на нём правой кнопкой мыши.
3. Выбрать из контекстного меню строку Настройка действия.
4. В появившемся диалоговом окне выбрать слайд, файл, куда
произойдёт переход при щелчке на объекте.
236
Сортировка слайдов и настройка переходов
1. Для сортировки или настройки переходов слайдов щёлкнуть
на кнопке Режим сортировщика слайдов.
2. Для изменения порядка слайдов поменять слайды местами
перетаскиванием.
3. Для копирования слайдов при перетаскивании удерживать нажатой
клавишу <Ctrl>.
4. Для настройки переходов слайдов щёлкнуть на кнопке .
Настройка анимации
1. Выделить объект на слайде (текст, рисунок, видео или звук).
2. Щёлкнуть на кнопке Настройка анимации в панели
инструментов Эффекты анимации.
3. Выбрать эффект в открывшемся диалоговом окне.
237
4. Выбрать в этом окне настройки, щёлкнув, например, на
вкладке Время и выбрав автоматический режим включения
анимации через заданный промежуток времени.
238
Электронные таблицы
Термины и понятия
Документом, т. е. объектом обработки Excel является файл с произвольным именем и расширением xls. В терминах Excel такой файл называется рабочей книгой. В каждом файле размещается от 1 до 255 электронных таблиц, каждая из которых называется рабочим листом. Каждый лист состоит из 65 536 строк и 256 столбцов. Строки нумеруются целыми числами, а столбцы – буквами латинского алфавита. На пересечении столбца и строки располагается основной структурный элемент таблицы – ячейка. В активную ячейку, в которой находится курсор, можно вводить текст или числа.
Ширину столбца и высоту строки можно изменять.
Адрес или координаты ячейки составляются из обозначения столбца и номера строки, например А1, С20.
Размеры таблицы позволяют обрабатывать огромные объемы информации.
240
Запуск Excel:
щёлкните на значке Excel на панели Microsoft Office;
либо щёлкните на кнопке Пуск и выберите Excel из меню
Программы;
можно также запустить Excel, дважды щёлкнув на значке любого
файла с электронной таблицей.
241
Структура окна Excel
Главное меню
Рабочее поле
Панели инструментов
Строка заголовка
Строка состояния
Активная ячейка
Строка формул
Поле имён
242
Выделение ячеек
1. Щёлкнуть в ячейке, чтобы сделать её активной.
2 Щёлкнуть и перетащить указатель по диагонали, чтобы выделить
диапазон ячеек.
3. Щёлкнуть на заголовке строки или столбца, чтобы выделить строку или
столбец.
4. Щёлкнуть на кнопке Выделить всё (в левом верхнем углу листа,
над заголовками строк), чтобы выделить все ячейки.
Перемещение по рабочим листам
Щёлкнуть на ярлычке нужного листа, чтобы вывести его на передний
план.
Использовать для перемещения полосы прокрутки справа и внизу
рабочего листа.
Использовать клавиши перемещения (<PageUp>, <PageDown> и т.д.).
Для перехода к конкретным местам использовать команду Перейти из
меню Правка.
Использовать кнопку Выделить в диалоговом окне Переход, чтобы
найти конкретные элементы (записи, формулы и т. д.).
243
Ввод текста
Любые символы, отличные от чисел, рассматриваются как текст.
С помощью клавиши табуляции можно перемещаться между ячейками
в выбранном диапазоне.
Правка текста
1. Выделить ячейку, содержащую текст.
2. Изменить текст в строке формул.
3. Щёлкнуть на кнопке ввода в строке формул
4. Щёлкнуть на кнопке отмены для отказа
от изменений.
Ввод и форматирование чисел
Любая запись, начинающаяся с числа, знака денежной единицы $, +, –
или открывающейся скобки, считается числом.
Чтобы ввести число в ячейки, принадлежащие нужному диапазону,
можно выделить диапазон и перемещаться по ячейкам с помощью
клавиши табуляции.
Ввод формул
Всегда начинать ввод формул со знака =.
Составлять формулы, используя адреса ячеек и операторы.
Ввод формулы завершать щелчком нажатием клавиши <Enter>.
244
Типы операций:
Арифметические
+ сложение
– вычитание
* умножение
/ деление
^ возведение в степень
Сравнения
= равно
> больше
>= больше или равно
< меньше
<= меньше или равно
Логические
AND логическое И
OR логическое ИЛИ
NO логическое НЕ
Адресные
: диапазон
Текстовые
& объединение текстовых строк
! Любая запись, начинающаяся с числа, $, +, – или (
считается числом
245
Копирование формул
1. Выделить ячейку с формулой.
2. Вывести указатель мыши в нижний правый угол ячейки, (при этом он
станет чёрным плюсом).
3. Протащить указатель мыши при нажатой левой кнопке мыши по тем
ячейкам, на которые копируем формулу.
Абсолютная ссылка – ссылка на ячейку, не изменяющаяся при копировании, например $A$1.
Относительная ссылка – ссылка на ячейку, изменяющаяся при копировании, например A1.
Смешанная ссылка – ссылка лишь частично абсолютная, например $A1.
246
Сообщения об ошибках
Сообщение начинается значком #
Распространённые ошибки:
#ДЕЛ/0! – в формуле обнаружено деление на 0;
#ИМЯ? – имена ячеек (ссылки) содержат недопустимые символы,
например, русские буквы;
#ЗНАЧ! – значение величин, используемых в формуле, не
соответствует их типу, например, делается попытка
выполнять арифметические действия над текстовыми
данными;
##### – ширина ячейки не достаточна, чтобы в ней отобразить
значение;
#Н/Д – в формуле есть ссылка на ячейку, но эта ячейка
пустая;
#ЧИСЛО! – в функции используется неправильный аргумент.
247
Построение диаграмм
1. Выделить в таблице нужные для построения данные (если данные
расположены в несмежных диапазонах удерживать нажатой клавишу
<Ctrl>).
2. Щёлкнуть на кнопке Мастер Диаграмм .
3. В появившемся окне выбрать Тип и Вид диаграммы.
4. Выбрать, где расположены данные: в строках или столбцах.
5. Выбрать расположение Легенды (пояснения) и тип подписей данных.
6. Выбрать расположение диаграммы (на отдельном листе или
имеющемся).
Форматирование области диаграммы
Всю область диаграммы можно перемещать, подобно тому как
перемещаем рисунок.
Любую часть диаграммы можно редактировать, предварительно
выделив её.
Щёлкнув правой кнопкой на любой части диаграммы, можно
выбрать в контекстном меню Формат рядов данных.
В открывшемся диалоговом окне можно выбирать цвет границы и
заливки, а также редактировать подписи данных и взаимное
расположение частей диаграммы.
248
Аппаратная и программная часть ИС
Персонал
организации
или другая
ИС
Ввод информации
Обработка
информации
Вывод
информации
Обратная связь
Информационные системы
250
Структура ИС – совокупность подсистем:
Техническое
обеспечение
Математическое
обеспечение
Программное
обеспечение
Правовое
обеспечение
Организационное
обеспечение
Информационное
обеспечение
ИС
Цель ИС – обработка данных об объектах реального мира.
Главная задача проектировщика ИС – выбор объектов и описывающих их
данных.
Объект – нечто существующее и имеющее свои отличительные особенности.
Данные – характеристики объектов.
Выгоды от внедрения ИС:
получение рациональных решений;
освобождение сотрудников от рутинной работы;
обеспечение достоверности информации;
уменьшение затрат на производство товаров и услуг.
251
Системы управления базами данных База данных (в широком смысле) – совокупность сведений о конкретных объектах в какой-либо предметной области.
Структурирование – введение соглашений о способах представления данных.
База данных – поименованная совокупность структурированных данных,относящихся к определённой предметной области.
Система управления базами данных (СУБД) – комплекс программных и языковых средств для создания баз данных, поддержки их в актуальном состоянии и организации поиска в них необходимой информации.
Этапы обобщённой технологии работы с СУБД:
1. Создание структуры таблиц базы данных.
2. Ввод и редактирование данных в таблицах:
с помощью таблиц;
с помощью экранных форм.
3. Обработка данных в таблицах (с помощью запросов):
запрос-выборка (для отбора данных);
запрос-изменение (для изменения, удаления, добавления).
4. Вывод информации из базы данных.
252
Запуск Access:
либо щёлкните на значке Access на панели Microsoft Office;
либо щёлкните на кнопке Пуск и выберите Microsoft Access из
подменю Программы;
можно также запустить, дважды щёлкнув на значке любого файла
с базой данных.
253
СУБД ACCESS 97
Термины и понятия
СУБД – система управления базами данных. Это название целого класса программных продуктов, ориентированных на работу с базами данных. Англоязычная версия этой аббревиатуры – DBMS (database managment system).
База данных в Access – это файл, который служит для хранения данных об объектах в СУБД. Обычно создается для одной конкретной прикладной задачи.
Основные элементы базы данных: таблицы, формы, запросы, отчёты представлены в виде вкладок в окне базы.
254
Переключаться между основными элементами базы данных: таблицами, формами, запросами и окном базы данных можно щелчком на кнопке в панели инструментов окна программы.
255
Запрос (на выборку) – средство отбора данных из одной или нескольких таблиц по определённому пользователем условию.
Запросы различают по типам.
258
Форма – средство отображения данных на экране и управление ими, (своего рода бланк, который удобно заполнять для ввода данных в базу). Программа связывает введённые в форму данные с таблицей и хранит их в таблице.
259
Ключевое поле – поле, значение которого служат для однозначного определения записи в таблице. Обычно цифровой код.
Ключ – одно или несколько ключевых полей, позволяющих идентифицировать записи таблицы и организовывать связи между таблицами.
Счетчик – поле, содержащее номера записей в таблице.
261
Конструктор – режим определения свойств объектов базы данных (таблиц, запросов, форм, отчётов и т. д.).
262
Создание таблиц в режиме таблицы
1. Выбрать команду Вставка | Таблица.
2. Щёлкнуть строку Режим таблицы, затем – кнопку ОK.
3. Для изменения обобщенных имен полей, присваиваемых по умолчанию,
Поле1, Поле2 и т.д. на другие, щелкнуть имя поля, затем команду Формат |
Переименовать столбец и впечатать новое имя.
4. Закрыть таблицу.
265
.
Типы данных
Текстовый – включает числа, буквы и символы (до 255 символов).
Поле МЕМО – текст любого размера.
Числовой – обычное число (не деньги и не дата).
Дата/время – дата или время.
Денежный – число, имеющее денежный формат.
Счётчик – Access добавляет автоматически к каждой записи номер по порядку.
Логический – ответ на вопрос Истина/Ложь.
Поле объекта OLE – связь с другим файлом.
266
.
Вставка объектов в поле OLE
Для вставки графических объектов в одно из полей таблицы нужно:
1. В режиме Конструктор выбрать для этого поля соответствующий тип.
2. В режиме Таблицы щёлкнуть правой кнопкой мыши и из контекстного
меню выбрать строку Добавить объект.
3. В диалоговом окне Вставка объекта выбрать команду Из файла и
указать путь к графическому файлу.
4. Щёлкнуть команду Вставить.
Для просмотра изображений нужно открыть соответствующую таблице Форму, а если Форма ещё не создана, то создать Форму.
Объекты можно вставлять и непосредственно в Форму.
!
!
267
Форматы
Размер поля – максимальное количество символов.
Формат поля – раскрывающийся список форматов, которые могут быть присоединены к данному типу поля.
Значение по умолчанию – автоматически появится во всех записях в этом поле.
Число десятичных знаков – будет автоматически отображаться.
Для перемещения по таблице используются следующие
«быстрые клавиши»:
<Tab> – переход к следующему полю;
<Shift>+<Tab> – переход к предыдущему полю;
<End> – к последнему полю в записи;
<Home> – к первому полю в записи;
< > – к тому же полю в следующей записи;
< > – к тому же полю предыдущей записи;
<Ctrl> +< > – к тому же полю в последней записи;
<Ctrl> +< > – к тому же полю в первой записи;
<Ctrl> + <End> – к последнему полю в последней записи;
<Ctrl> + <Home> – к первому полю в первой записи.
268
Типы моделей баз данных
Реляционные (от латинского relatio – отношение) состоят из одной и более взаимосвязанных двумерных таблиц.
Их свойства:
записи могут иметь одинаковые значения в некоторых полях, кроме
ключевого;
каждая запись имеет уникальное значение в ключевом поле;
несколько таблиц связаны ключами.
Иерархические состоят из совокупности элементов, расположенных в
порядке подчинения.
Их свойства:
они имеют уровни, узлы, связи (образуют «дерево»);
несколько узлов уровня связаны только с одним узлом более высокого
уровня;
иерархическое «дерево» имеет только одну вершину;
каждый уровень имеет своё имя.
Сетевые
Их свойства:
они также имеют уровни, узлы, связи;
связи между уровнями свободные, нет строгого подчинения.
269
Способы поиска данных
С помощью команд Найти и Заменить. Удобно использовать
при работе с отдельными записями.
Сортировка. Изменение расположения данных на экране для
облегчения просмотра списка и поиска.
Использование фильтров. Сужение списка с целью исключения
ненужных данных.
Использование запросов. Создание фильтра с использованием
сложных критериев.
Составление отчётов. Подготовка для печати нужных записей
и полей.
Использование команды Найти
1. Переключиться в режим Таблицы или режим Формы.
2. Щёлкнуть на поле, в котором находятся нужные данные.
3. Щёлкнуть команду Правка | Найти… или щёлкнуть на кнопке Найти
в панели инструментов или нажать <Ctrl>+<F>. Появится диалоговое
окно Поиск.
4. В поле ввода Образец напечатать текст или число, которое хотите найти.
5. Развернуть список Совпадение и выделить один из пунктов.
6. Для проведения поиска в направлении после текущей записи развернуть
список Просмотр и выделить в нём параметр Вниз или Вверх.
270
(По умолчанию устанавливается параметр Все).
7. Для ограничения поиска установить флажки С учётом регистра,
С учётом формата полей или Только в текущем поле.
8. Щёлкнуть на кнопке Найти.
9. Щёлкнуть на кнопке Найти далее для нахождения следующего вхождения
в текст заданного элемента.
Использование команды Заменить
1. Щёлкнуть команду Правка | Заменить... или нажать <Ctrl>+<Н>.
Появится диалоговое окно Замена.
2. В поле ввода Образец напечатать текст, который хотите найти.
3. В поле ввода Заменить на напечатать текст, на который хотите заменить.
4. Установить флажки перед нужными параметрами, как в диалоговом окне
Поиск.
5. Щёлкнуть на кнопке Найти далее.
6. Щёлкнуть на кнопке Заменить.
271
Сортировка данных
1. Щёлкнуть любое место поля, по которому хотите произвести сортировку.
2. Щёлкнуть на кнопке Сортировка по возрастанию или на
кнопке Сортировка по убыванию в панели инструментов или
щёлкнуть правой кнопкой мыши в заголовке поля для появления
контекстного меню, связанного с полями таблицы. В контекстном меню
выбрать пункт Сортировка...
3. Для возвращения прежнего порядка сортировки щёлкнуть команду
Удалить фильтр.
Использование фильтров
Типы фильтров:
1. Фильтр по выделенному.
2. Обычный фильтр.
3. Расширенный фильтр.
Фильтр по выделенному:
1. В поле найти одно значение, которое должно содержаться во всех
отфильтрованных записях.
2. Выделить это значение:
целиком, если нужно найти все записи, где значение поля идентично
выделенному значению;
272
часть элемента поля, начиная с первого символа, если нужно найти все
записи, где поле начинается с выделенного значения;
часть элемента поля, начиная после первого символа, если нужно
найти все записи, где поле содержит выделенное значение в любом
месте.
3. Щелкнуть на кнопке Фильтр по выделенному на панели инструментов
или Записи | Фильтр |Фильтр по выделенному. Появятся записи
с выделенным критерием.
Можно отфильтровать записи, которые не содержат выделенное значение.
Для этого щелкнуть выделенное значение правой кнопкой и выбрать в
контекстном меню Исключить выделенное.
Обычный фильтр
Обычный фильтр позволяет производить фильтрацию сразу по нескольким условиям отбора.
1. В режиме таблицы или в режиме Формы щёлкнуть на кнопке Изменить
фильтр на панели инструментов или выбрать команду Записи | Фильтр |
Изменить фильтр. Появится пустая форма с одной строкой для записи.
2. Щёлкнуть то поле, для которого хотите установить условие отбора.
Появится стрелка, разворачивающая список. Щёлкнуть на ней и выделить
в списке нужное значение. Можно напечатать значение прямо в поле.
273
3. Ввести в разные поля нужные условия отбора.
4. Если хотите установить условие «или» нужно щёлкнуть на вкладке Или в
нижней части окна Фильтр и ввести в форму другой критерий и т. д.
5. После ввода условий отбора щёлкнуть на кнопке Применить Фильтр
в панели инструментов.
Чтобы отменить фильтрацию, выбрать команду Записи | Удалить фильтр
или щёлкнуть на кнопке Удалить фильтр.
Сохранение отфильтрованных записей в качестве запроса
1. Отобразить фильтр в окне обычного фильтра или в окне расширенного
фильтра.
2. Выбрать команду Файл | Сохранить как (запрос) или щёлкнуть на кнопке
Сохранить в панели инструментов.
3. Напечатать имя нового запроса.
274
Создание запроса
Запрос – способ сортировки и использования фильтра.
С помощью запросов можно указать:
какие поля просмотреть;
в каком порядке расположить поля;
критерии фильтрации для каждого поля;
порядок сортировки для каждого поля.
Создание простого запроса с помощью мастера
1. Открыть базу данных и щёлкнуть на вкладке Запросы.
2. Щёлкнуть на кнопке Создать.
3. Щёлкнуть Простой запрос и кнопку ОK. Появится первое окно мастера
Создание простых запросов.
4. Выбрать таблицу в раскрывающемся списке Таблицы | Запросы, в которой
хотите выделить поля.
5. Щёлкнуть название поля в списке Доступные поля, затем щёлкнуть на
кнопке , чтобы переместить это поле в список выбранных полей.
Закончив выбор полей для таблицы, выбрать поля для других таблиц, затем
щёлкнуть на кнопке Далее.
6. В поле ввода текста Задайте имя запроса ввести заголовок запроса.
7. Для отображения результатов запроса щёлкнуть на кнопке Готово.
275
Сохранение запроса
При создании запроса Ассеss сохраняет его автоматически.
Восстановление результатов запроса
1. В окне базы данных щёлкнуть на вкладке Запросы.
2. Дважды щёлкнуть на запросе, который нужно отобразить на экране.
(Будут выданы данные с учетом последних изменений.)
Печать результатов запроса
1. Убедиться, что окно результатов запроса активно.
2. Выбрать команду Файл | Печать или нажать <Ctrl>+<P>.
3. Установить нужные параметры печати.
276
Создание простого отчёта
Есть несколько способов создания отчёта. Самый простой – Автоотчёт, более сложный – режим Конструктора отчёта.
Использование Автоотчёта
1. Открыть базу данных, содержащую таблицу или запрос, по которым нужно
составить отчёт.
2. Щёлкнуть на вкладке Отчёты в окне базы данных, а затем на кнопке Создать.
Появится диалоговое окно Новый отчёт.
3. Щёлкнуть на пункте Автоотчёт: в столбец или Автоотчёт: ленточный.
4. В раскрывающемся списке внизу диалогового окна выделить таблицу или
запрос, по которым хотим иметь отчёт.
5. Щёлкнуть на кнопке ОК. В режиме предварительного просмотра печати
появится отчёт, который можно отправлять на печать.
Если нужно составить отчёт по нескольким таблицам, по ним сначала
составляют запрос, а по этому запросу отчёт.
Использование Мастера отчётов
1. Открыть базу данных, содержащую таблицу или запрос, по которым нужно
составить отчёт.
!
277
2. Щёлкнуть на вкладке Отчёты в окне базы данных, а затем на кнопке Создать.
Появится диалоговое окно Новый отчёт.
3. Щёлкнуть на пункте Мастер отчётов, затем ОК, запустится Мастер
отчётов.
4. В раскрывающемся списке внизу диалогового окна выделить таблицу или
запрос, по которым хотим иметь отчёт.
5. Щёлкнуть поле в списке Доступные поля, затем щёлкнуть на кнопке ,
чтобы переместить это поле в список Выбранные поля. Повторить столько
раз, сколько нужно полей.
6. Выделить в списке Таблицы | Запросы другую таблицу или запрос и
повторить пункт 5. Затем щёлкнуть на кнопке Далее.
7. Чтобы сгруппировать записи по одному из выделенных полей, щёлкните это
поле, затем щёлкните на кнопке . Можно выбрать несколько уровней
группировки, выделив их в том порядке, в котором они должны
использоваться. Затем щёлкнуть на кнопке Далее.
8. После группирования развернуть раскрывающийся список, выделить в нём
поле, по которому нужно провести сортировку, и щёлкнуть на кнопке Далее.
9. В следующем диалоговом окне выбрать вид макета в секции Макет.
10. Выбрать ориентацию: альбомную или книжную.
11. В следующем диалоговом окне выбрать стиль отчёта. Щёлкнуть Далее.
12. Ввести название отчёта в поле ввода текста Задайте имя отчёта. Щелкнуть
на кнопке Готово.
278
Создание элементов управления в форме
Во время редактирования формы в режиме Конструктор в окне Конструктора автоматически появляется Панель элементов. Элементы можно добавлять в форму, чтобы сделать работу с формой удобнее. Если этой панели нет, выберите в главном меню команду Вид | Панель элементов.
Создание управляющих
кнопок
Создание полей
с раскрывающимися
списками
279
Назначение и классификация компьютерных сетей
Современное производство требует высоких скоростей обработки информации, удобных форм её хранения и передачи. Для этих целей создаются компьютерные сети.
Компьютерные (вычислительные сети) – совокупности компьютеров, соединённых с помощью каналов связи в единую систему.
Абоненты сети – объекты, генерирующие или потребляющие информацию.
Абонентами сети могут быть отдельные ЭВМ, комплексы ЭВМ, промышленные роботы, станки с ЧПУ и т.д. Любой абонент сети подключён к станции.
Станция – аппаратура, которая выполняет функции, связанные с передачей и приёмом информации.
Совокупность абонентов и станции – абонентская система.
Для организации взаимодействия абонентов необходима физическая передающая среда.
Физическая передающая среда – линии связи или пространство, в котором распространяются электрические сигналы, и аппаратура передачи данных.
На базе физической передающей среды строится коммуникационная сеть. Таким образом, компьютерная сеть – это совокупность абонентских систем и коммуникационной сети.
...
Коммуникационная сеть
Абонентская
система 1
Абонентская
система 2
Абонентская
система N
Абонентская
система 3
281
В зависимости от территориального расположения абонентских систем информационные сети можно разделить на 3 основных класса:
глобальные сети;
региональные сети;
локальные сети.
Глобальная сеть объединяет абонентов, расположенных в различных странах, на различных континентах. Взаимодействие между абонентами такой сети может осуществляться на базе телефонных линий связи, радиосвязи и систем спутниковой связи. Глобальные вычислительные сети позволят решить проблему объединения информационных ресурсов всего человечества и организации доступа к этим ресурсам.
Региональная сеть объединяет абонентов, расположенных на значительном расстоянии друг от друга в пределах большого города, экономического региона, отдельной страны. Обычное расстояние между абонентами десятки-сотни километров.
Локальная сеть (ЛВС) объединяет абонентов, расположенных в пределах небольшой территории, обычно не более 2–2.5 км.
Иерархия компьютерных сетей:
лвс
Глобальная
сеть
Региональная
сеть
лвс
лвс
лвс
лвс
Региональная
сеть
282
Основные компоненты коммуникационной сети:
передатчик;
приёмник;
сообщения (цифровые данные определённого формата: файл базы данных, таблица, ответ на
запрос, текст или изображение);
средства передачи (физическая передающая среда и специальная аппаратура,
обеспечивающая передачу сообщений).
Для характеристики процесса обмена сообщениями в вычислительной сети по каналам связи используются понятия:
режим передачи;
код передачи;
тип синхронизации.
Существуют три режима передачи:
симплексный – т.е. передача данных только в одном направлении;
полудуплексный режим – попеременная передача информации, когда источник и приёмник
последовательно меняются местами;
дуплексный режим – одновременная передача и приём сообщений.
Для передачи данных используются специальные коды. Наиболее распространённым кодом передачи информации по каналам связи является код ASCII, принятый для обмена информацией практически во всём мире.
Процессы передачи и приёма передачи в вычислительных сетях могут быть привязаны к определённым временным промежуткам. Один процесс может начинаться только после того, как полностью получит данные от другого процесса. Такие процессы – синхронные. Если такой привязки нет, то процессы – асинхронные.
Синхронизация данных – согласование различных процессов во времени.
283
Средства передачи
Чтобы обеспечить передачу информации из ЭВМ в коммуникационную среду, необходимо согласовать сигналы внутреннего интерфейса ЭВМ с параметрами сигналов, передаваемых по каналам связи. Технические устройства, выполняющие функции сопряжения ЭВМ с каналами связи, называются адаптерами или сетевыми адаптерами.
Физическая передающая среда.
Представлена в ЛВС тремя типами кабелей:
витая пара состоит из двух изолированных проводов, свитых между собой;
скручивание проводов уменьшает влияние внешних электромагнитных полей на
передаваемые сигналы; самый дешёвый тип кабеля, скорость передачи
информации 0,25–1 Мбит/сек;
коаксиальный кабель отличается более высокой механической прочностью,
помехозащищённостью и обеспечивает скорость передачи информации
10–50 Мбит/сек;
Внешний проводник
Изоляция
Защитное покрытие
Внутренний проводник
284
оптоволоконный кабель идеальная передающая среда, он не
подвержен действию электромагнитных полей,
скорость передачи информации более 50 Мбит/cек.
Защитное покрытие
Стеклянное покрытие
Оптическое волокно
285
Локальные вычислительные сети
Локальная вычислительная сеть – совокупность серверов и рабочих станций.
Сервер – компьютер, подключённый к сети и обеспечивающий её пользователей определёнными услугами.
Рабочая станция – персональный компьютер, подключённый к сети, через которую пользователь получает доступ к её ресурсам.
Информационные системы, построенные на базе компьютерных сетей, обеспечивают решение следующих задач:
хранение данных, обработка данных, организация доступа пользователей к данным, передача данных и результатов обработки данных пользователям.
Обработка данных в компьютерных сетях распределена между двумя объектами: клиентом и сервером.
Клиент – задача, рабочая станция или пользователь компьютерной сети.
В процессе обработки данных клиент может сформировать запрос на сервер для выполнения сложных процедур, чтения из файла, поиска информации в базе данных и т.д.
Архитектура клиент-сервер может использоваться как в одноранговых локальных сетях, так и в сетях с выделенным сервером.
Одноранговая сеть – в которой нет единого центра управления взаимодействием рабочих станций и нет единого устройства для хранения данных. Сетевая операционная система распределена по всем рабочим станциям. Каждая станция сети может выполнять функции как клиента, так и сервера. Она может обслуживать запросы от других рабочих станций и направлять свои запросы на обслуживание в сеть. Пользователю сети могут быть доступны все устройства, подключённые к другим станциям (диски, принтеры).
286
Достоинства одноранговых сетей:
низкая стоимость;
высокая надёжность.
Недостатки одноранговых сетей:
зависимость эффективности работы от количества станций;
сложность обеспечения защиты информации;
трудности обновления и изменения программного обеспечения станций.
Сеть с выделенным сервером – в которой один из компьютеров выполняет функции хранения данных, предназначенных для использования всеми рабочими станциями, управления взаимодействием между рабочими станциями и ряд сервисных функций. Такой компьютер – сервер. Взаимодействие осуществляется через сервер.
Достоинства сетей c выделенным сервером:
надёжная система защиты информации;
высокое быстродействие;
отсутствие ограничений на число рабочих станций;
простота управления по сравнению с одноранговыми сетями.
Недостатки сетей c выделенным сервером:
более высокая стоимость, т.к. нужно выделять один компьютер под сервер;
меньшая гибкость по сравнению с одноранговыми сетями.
287
Маршрутизатор (роутер) – устройство, соединяющее сети разного типа, но использующие одну операционную систему.
Маршрутизатор выбирает наилучший путь для передачи сообщения абоненту сети, фильтрует информацию, проходящую через
него, направляя в одну из сетей только ту информацию, которая ей адресована.
Маршрутизаторы конструктивно выполняются в виде плат, которые устанавливаются в компьютерах.
Глобальная сеть Internet
Структура Internet
Это сеть, соединяющая отдельные сети. Тип компьютера и используемая им операционная система значения не имеют. Основные ячейки Internet – это локальные вычислительные сети.
Важная особенность сети Internet в том, что она, объединяя различные сети, не создаёт никакой иерархии, все компьютеры равноправны.
289
Система адресации в Internet
К адресам станций предъявляются специальные требования. Адрес должен иметь формат, позволяющий вести его обработку автоматически и должен нести некоторую информацию о своём владельце.
Самый распространённый способ подключения к Internet – это IP-подключение: постоянное (по выделенной линии) или сеансовое (по коммутируемой линии). IP означает Internetwork Protocol – Межсетевой протокол. Для подключения следует сначала создать соединение. Для этого запустить программу Мой компьютер, ярлычок которой находится на рабочем столе и выбрать Удаленный доступ к сети. Затем выбрать Новое соединение.
290
Выбрав тип модема, который установлен на компьютере, вводят номер телефона компьютера (сервера), к которому производится подключение.
После того, как Соединение создано, нужно открыть его Свойства, щёлкнув на ярлычке соединения правой кнопкой мыши, выбрать Тип сервера и настроить протокол TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol, что означает Протокол управления передачей/Межсетевой протокол).
291
Для компьютера устанавливается 2 адреса: цифровой IP-адрес и доменный адрес. Они равноценны. Первый удобен для обработки на компьютере, второй – для восприятия пользователем.
Цифровой имеет длину 32 бита. Для удобства разделён на 4 блока по 8 битов, которые можно записать в десятичном виде. 2 блока – адрес сети, 1 блок – адрес подсети, 1 блок – адрес компьютера. Например, 210.101.2.230. Такие адреса, однако, неудобны для людей, поэтому и существует параллельно система символических адресов.
292
В системе адресов Internet приняты домены, представленные географическими регионами. Они имеют имя, состоящее из 2-х букв: Франция – fr, Канада – ca, Россия – ru. Существуют и домены, разделённые по тематическим признакам, они имеют 3-буквенное сокращение: учебные заведения – edu, правительственные учреждения – gov, коммерческие – com.
На одном компьютере может быть зарегистрированы десятки пользователей, и у каждого может быть свой электронный адрес, состоящий из имени пользователя (своей индивидуальной составляющей) и Интернет-адреса, разделённых значком @ (читается по-английски «at», а по-русски этот символ называют «собака»). Правая часть – Internet-адрес – выглядит как хост.субдомен.домен.
Среди информационных услуг есть такая услуга, как предоставление адреса электронной почты.
Например, proxy.soros.spb.ru. Здесь ru означает Россия, spb означает Санкт-Петербург. Аббревиатура DNS (Domain Name Service) означает: Служба доменных имён. Доменный адрес в отличие от цифрового читается в обратном порядке. Сначала имя компьютера, потом имя сети, где он находится.
293
Электронная почта (e-mail – electronic mail)
Выполняет функции обычной почты. Электронное письмо может содержать кроме текста графические и звуковые файлы (вложения).
В операционной системе Windows работу с электронной почтой обеспечивает приложение Microsoft Outlook. Эта программа выполняет функции:
подготовку текста;
чтение и сохранение корреспонденции;
удаление корреспонденции;
ввод адреса;
комментирование и пересылку корреспонденции;
импорт других файлов.
Формат адреса электронной почты:
имя пользователя@адрес хост-компьютера
294
Как создать и отправить сообщение по e-mail
Создание сообщения
1. Щёлкнуть в панели инструментов окна программы Microsoft Outlook
на кнопке Создать сообщение.
2. Заполнить бланк сообщения.
Как прикрепить к сообщению вложение
1. Щёлкнуть в главном меню программы Microsoft Outlook команду
Вставка.
2. Выбрать из меню Вложение файла.
3. Выбрать нужный файл.
4. Щёлкнуть вложить.
Отправка сообщения
1. В панели инструментов
щёлкнуть на кнопке
Отправить .
295
WORLD WIDE WEB (Всемирная информационная сеть)
В 1989 году в Европейской лаборатории физики элементарных частиц (CERN, Швейцария, Женева) Тим Бернерс-Ли (Tim Berners-Lee) разработал технологию гипертекстовых документов - World Wide Web, позволяющую пользователям иметь доступ к любой информации, находящейся в сети Internet на компьютерах по всему миру.
WWW – одна из самых популярных служб Internet. Две основные её особенности – использование гипертекста и возможность клиентов взаимодействовать с другими приложениями Internet.
Гипертекст – текст, содержащий в себе связи с другими текстами, графической, видео- или звуковой информацией.
Все серверы WWW используют специальный язык HTML (Hypertext Markup Language – язык разметки гипертекста). HTML-документы – это текстовые файлы, в которые встроены специальные команды.
Собственные страницы можно создавать с помощью таких программ, как Notebook (простейший текстовый редактор) или любого HTML-редактора.
Передача файлов с помощью протокола FTP
Для обеспечения перемещения файлов между различными операционными системами используется протокол FTP (File Transfer Protocol).
FTP-cервер – компьютер, на котором содержаться файлы, предназначенные для открытого доступа.
TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) – протокол управления передачей/межсетевой протокол, набор протоколов, управляющих Internet и определяющих способы передачи данных между компьютерами.
Электронные доски объявлений BBS
Независимо от Internet существуют маленькие диалоговые службы, предоставляющие доступ к BBS.
BBS (Bulletin Board System) – система электронных досок объявлений.
296
Поиск в Internet
В поле ввода поисковой системы вводят ключевое слово или несколько слов, между которыми могут вставлять следующие символы:
пробел или & – логическое И (в
пределах предложения);
&& – логическое И (в пределах
документа);
| – логическое ИЛИ;
( ) – группирование слов;
~ – бинарный оператор И НЕ (в
пределах предложения);
~~ – бинарный оператор И НЕ (в
пределах документа);
“ “ – поиск фразы;
+ – наличие в тексте слова
обязательно;
– – исключить документы, где
встречается данное слово. Между
словом и знаком плюс-минус не
должно быть пробела.
Примеры поисковых систем: rambler.ru, yandex.ru
Поле ввода поисковой системы
297
Как скачивать информацию
Копирование рисунков
1. Щёлкнуть на рисунке правой кнопкой мыши.
2. Выбрать из контекстного меню строку Сохранить как.
3. В диалоговом окне Сохранение рисунка выбрать каталог, куда
сохраняем.
4. Щёлкнуть на кнопке Сохранить.
Копирование текста
1. Выделить копируемый текст.
2. Щёлкнуть на тексте правой кнопкой мыши.
3. Выбрать из контекстного меню строку Копировать.
4. Открыть текстовый редактор.
5. В главном меню редактора щёлкнуть команду Правка | Вставить.
6. После вставки текста из буфера обмена в главном меню редактора
щёлкнуть команду Файл | Сохранить как.
7. Сохранить текстовый файл как обычно.
298
Оглавление
Термины и понятия
Структура HTML-документа
Текст
Отступы, Списки, Таблицы
Вставка Графических изображений и Ссылок
Атрибуты редактирования текста
Атрибуты для списков и таблиц
Бегущая строка
Фон
Кадры (фреймы)
Изображение -Карта
Вставка видео и звука
300
Термины и понятия
WWW (Word Wide Web) – cистема навигации, поиска и доступа к мультимедийным средствам с помощью средств гипертекста.
Браузер – программа просмотра гипертекстовых страниц WWW.
Гипертекст – текст, содержащий связи с другими текстами, графической, видео- или звуковой информацией).
HTML (Hypertext Markup Language) – язык разметки гипертекста. HTML-документы представляют собой текстовые файлы, в которые встроены специальные команды.
Тэги (tags) – команды языка HTML
CGI (Common Gateway Interface) – это протокол для выполнения сценариев на серверах; в свою очередь серверы осуществляют конечную обработку, например связь с базой данных по запросу со страницы Web. Все коммерческие серверы Web поддерживают сценарии CGI. Сценарии CGI пишутся на Perl, а программы CGI – на С++ или других компилируемых языках.
301
Java – язык программирования компании JavaSoft синтаксически подобен C++, но он предусматривает такие ограничения, как запрет на использование указателей.
Приложения Web могут выполняться внутри операционной системы, или браузера Web, или внутри эмулирующей среды, известной как виртуальная машина Java. Microsoft предложила свою альтернативу Java в виде ActiveX.
ActiveX – в 1996 году Microsoft дала это название своим программным компонентам OCX (OLE Control Extension), причем последние представляют собой модификацию VBX или управляющих элементов Visual Basic. При включении в документы HTML компоненты ActiveX загружаются и выполняются на клиенте. В настоящее время ActiveX работают только в среде Windows.
JavaScript – простой язык сценариев, созданный Netscape. Поначалу именовавшийся LiveScript, код JavaScript (никакого отношения к языку Java компании Sun он не имеет) включается в документы на HTML. Он конкурирует с VBScript производства Microsoft.
302
Cтруктура HTML-документа
(основные разделы)
<HTML>
<HEAD>
Служебная информация
<TITLE>
информация о имени страницы
</TITLE>
</HEAD>
<BODY>
<H1>
Web документ
</H1>
</BODY>
</HTML>
303
Команды (тэги (tags) )
Написание текста
<HN> – изменение размера шрифта
</HN>
N[1…6]
<BR> – команда перевода строки
<P> – новый абзац
<Pre> – без изменения исходного текста
</Pre>
<HR> – горизонтальная линия
<B> – полужирный шрифт
</B>
парные тэги
304
<I> – курсив
</I>
<U> – подчёркивание
</U>
<EM> – выделение
</EM>
<STRONG> – усиленное выделение
</STRONG>
<NOBR> – отображает весь текст в одной строке, не
обрывая её
</NOBR>
305
Отступы и списки
<UL> – отступ
</UL> – возврат
<OL> – начало нумерованного списка
</OL> – конец нумерованного списка
<LI> – элемент нумерованного или
маркированного списка
<VL> – начало маркированного списка
</VL> – конец маркированного списка
306
Таблицы
<TABLE> – начало таблицы
</TABLE> – конец таблицы
<CAPTION> – начало заголовка таблицы
</CAPTION> – конец заголовка таблицы
<TH> – начало заголовка столбца или строки
</TH> – конец заголовка столбца или строки
<TR> – начало строки
</TR> – конец строки
<TD> – начало столбца
</TD> – конец столбца
307
Вставка графических изображений
<IMG SRC=“имя файла. расширение“> вставка картинки из файла
Вставка гипертекстовых ссылок
<A HREF= “имя файла. расширение“>активный</A>
текст
ссылка на другой HTML-документ или файл
(звуковой или видеоклип)
<A HREF= “#имя метки“>активный</A>
текст
ссылка на метку в текущем HTML-документе
308
<A HREF= “имя файла. Расширение#имя“>активный</A>
текст
ссылка на метку в другом HTML-документе
<A NAME= “имя“>активный</A>
текст
метка для двух указанных выше типов ссылок
<A HREF= “имя файла“><IMG SCR=“графическое
изображение“>активный</A>
текст
ссылка в виде графического изображения
Атрибуты (использующиеся в тэге <BODY>)
LINK = “цвет“
определяет цвет ссылки, которой ещё не пользовались
VLINK = “цвет“
определяет цвет ссылки, на которой уже щёлкали
ALINK = “цвет“
определяет цвет ссылки в момент щелчка
309
Атрибуты
дополняют тэги, позволяя описывать внешний вид части страницы,
окружённой тэгами.
LEFT
ALIGN = RIGHT
CENTER
Позволяет выравнивать текст по левому, правому краю
или по центру соответственно. Используется в тэгах <P>, <IMG>.
Например: <P ALIGN = CENTER>.
LEFT
CLEAR = RIGHT
ALL
Используется, чтобы установить в указанной точке обтекание текстом объекта слева, справа или без обтекания соответственно. Используется в тэге <BR>.
310
BORDER = число в пикселах
Определяет рамку вокруг изображения. Используется тэгом <IMG>.
HSPACE = число в пикселах
VSPACE = число в пикселах
Определяют горизонтальный и вертикальный отступы вокруг изображения. Используется тэгом <IMG>.
311
Шрифты
<BIG> – увеличение шрифта текста относительно текущего
</BIG>
<SMALL> – уменьшение шрифта текста
</SMALL>
<FONT COLOR = название цвета> – смена цвета текста
red green
black maroon (тёмно-красный)
olive navy (синий)
aqua (морской волны) purple (фиолетовый)teal (зеленовато-синий) lime (известковый)
fuchsia (ярко-малиновый) silver (серебристый)white yellow
blue gray
</FONT>
312
<FONT FACE = название шрифта> – смена гарнитуры
шрифта.
Например: <FONT FACE = “Arial”>.
</FONT>
<FONT SIZE = размер шрифта> – позволяет задавать
размер шрифта в данной области, используется в середине
строки, т.к. после окончания своего действия не разбивает
строку.
Например: <FONT SIZE = 7>.
</FONT>
313
Атрибуты тэгов для списков (маркированных и
нумерованных)
DISC
TYPE = CIRCLE
SQUARE
Позволяет задавать тип маркера в произвольном месте текста. Например:
<UL TYPE = DISC>
<LI> первый элемент списка
<LI> второй элемент списка
</UL>
314
TextForm
AudioHome
DINGBAT = FolderNext
Disc drivePrevious
Позволяет создавать специальные типографские символы-картинки в качестве маркеров в списках.
Например:
<LI DINGBAT = “home”>
11,2,3,...
TYPE = A A,B,C,…
a a,b,c,…
I I,II,III,...
Позволяет использовать в качестве маркеров цифры и буквы.
315
Например:
<OL TYPE =A>
SKIP = значение
Позволяет в середине нумерованного списка пропустить
заданное число пунктов нумерации.
Например:
<LI SKIP = 4> – пропустит четыре следующих пункта.
START = значение
Используется для указания того, с какого места в заданном
типе нумерации начать нумерованный список.
Например:
<OL TYPE =A START=5> – нумерация будет начинаться с
буквы E и будет продолжаться далее по алфавиту.
316
Атрибуты тэгов для создания таблиц
BORDER = ширина границы
Позволяет задавать ширину внешней границы таблицы в пикселах или в %.
Например:
<TABLE BORDER = 8>
CELLSPACING = ширина границы
Позволяет задавать ширину фронтальной грани таблицы в пикселах или в %.
Например:
<TABLE CELLSPACING = 6>
CELLPADDING = ширина
Позволяет задавать ширину пустого пространства между содержимым ячейки и её границами.
Например:
<TABLE CELLPADDING = 5>
317
COLSPAN = количество ячеек
Позволяет растягивать строку на заданное количество ячеек (как бы объединять их).
Например:
<TD COLSPAN = 3>
ROWSPAN = количество строк
Позволяет растягивать ячейку на заданное количество строк.
Например:
<TR ROWSPAN = 4>
318
Бегущая строка
<MARQUEE>
</MARQUEE>
Используется для создания бегущей строки.
TOP
ALIGN = MIDDLE
BOTTOM
Позволяет разместить текст в верхней, средней или нижней
части области бегущей строки.
SCROLL прокрутка циклическая
BEHAVIOR = SLIDEвыход и остановка
ALTERNATE прыжки
Используется, чтобы установить режим вывода строки.
319
BGCOLOR = название цвета
Используется для определения цвета фона бегущей строки.
DIRECTION = LEFT RIGHT
Используется для определения направления бегущей строки.
n текст пробегает по экрану n раз
LOOP = INFINITE бесконечно (по умолчанию)
Используется для определения повторений бегущей строки.
WIDTH = в пикселах или в % от высоты экрана
Позволяет сделать область бегущей строки длиннее
или короче.
320
HEIGHT = высота бегущей строки в пикселах или
в % от высоты экрана.
Позволяет сделать область бегущей строки толще или
тоньше.
HSPACE = ширина в пикселях левого и правого полей
между областью бегущей строки и
окружающим её текстом или графикой.
VSPACE = размер отступа в пикселях сверху и снизу
от бегущей строки до текста или графики. SCROLLAMOUNT = скорость перемещения текста [1…3000]
<BLINK> – мигание объекта
</BLINK>
321
Атрибуты изменение фона
BGCOLOR = “цвет”
Позволяет изменить фоновый цвет станицы, используется тэгом <BODY>.
Например:
<BODY BGCOLOR =“BLACK”>
BACKGROUND = “имя файла”
Позволяет использовать в качестве фона изображение из
файла.
BGPROPERTIES = FIXED
Позволяет создать «водяной знак» (фон, который не перемещается вместе с текстом).
Например:
<BODY BACKGROUND =“CLOUD.GIF” BGPROPERTIES =FIXED>
322
Кадры (frames) (позволяют разбивать страницу на независемые окна)
<FRAMESET>
</FRAMESET>
Позволяет задавать кадровую структуру (страница с кадровой структурой не содержит тэга <BODY>).
<FRAME >
Позволяет определить отдельный кадр.
Атрибуты
ROWS = “ширина части,...”
Позволяет определить число и размер строк.
Например:
<FRAMESET ROWS =“100,300,100”>
COLS = “ширина части,...”
Позволяет определить число и размер столбцов.
323
Например:
<FRAMESET COLS =“25%,60%,15% ”>
SRC = “имя файла”
Позволяет вставить картинку или страницу в кадр.
Например:
<FRAME SRC =“cостав. html”>
YES
SCROLLING = NO
AUTO
Позволяет задать линейки прокрутки.
MARGINWIDTH = “значение”
MARGINHIGHT = “значение”
Позволяет задать внутреннюю границу кадра.
324
Атрибуты рамки кадра
BORDER = число
YES
FRAMEBORDER = NO
BORDERCOLOR = “цвет”
NAME = “имя”
Позволяет задать имя кадра.
Например:
<FRAME SRC=“СОСТАВ.html” NAME =“MAIN”>
-имя кадра загружает указанный файл в кадр
-blank загружает файл в окно без названия TARGET = -self загружает в окно, откуда сделан вызов
-parent в старший кадр
-top в новое окно, разрушая страницу кадров
Используется для ссылок в кадр.
325
Например:
<A HREF = “ГАЗЕТА.html” TARGET =“MAIN ”> ТЕКСТ </A> NORESIZE
Запрещает изменение кадровой структуры.
Подключение звукового файла
<BGSOUND SRC =“имя файла”>
n
LOOP = INFINITE
Например:
<BGSOUND SRC=“BLIP.WAV”>
Подключение видеофайла
<IMG DYNSRC =“имя файла”>
n
LOOP = INFINITE
326
Карты
Это такие изображения, отдельные части которых связаны со ссылками и позволяют выполнять переходы.
<MAP>
</MAP>
Позволяет определить карту. Внутри него определяются области карты при помощи элементов AREA и задаётся имя карты при помощи атрибута name.
name=“имя”
<AREA>
Для каждой области карты должен быть создан свой элемент AREA, который должен включать атрибут, определяющий ссылку:
HREF=“адрес ссылки”
327
Атрибуты, определяющие форму области на карте
rect (x,y)(x1,y1)
Shape = poly (x,y)(x1,y1) ...
circle (x,y),r
point(x,y)
Coords = “ , , , ,…”
usemap – определяет имя карты; это имя ставится в соответствии со значением соответствующих атрибутов, которые определяют карту
usemap = “#имя”
alt – атрибут для задания текста, заменяющего изображение карты, не является обязательным
alt = “Текст подсказки”
328
Дополнительный
материал
Например:
<MAP NAME =“#karta1”>
<AREA alt=“Переход к карте 1” shape =“circle” coords =“256,126,35”
href =“#sts.htm”>
</MAP>
<IMG SRC=“MAP1.gif ” usemap=“#karta1” alt=“карта 1”>
Web-редакторы:
HotDog Professional Web Editor http://www.sausage.com/
webMASTER PRO http://www.filez.com
Astound Dynamite http://www.astoundinc.com
Corel WEB.DESIGNER http://www.corel.com/corelweb
Macromedia Dreamweaver http://www.filez.com
329
Искусственный интеллект – это программная система, имитирующая на компьютере мышление человека.
Цели – конечный результат, на который направлена мыслительная деятельность человека.
Интеллект – совокупность фактов и способов их применения для достижения цели (правил).
Механизм упрощения – отбор фактов и правил для достижения
цели.
Механизм вывода – завершает мыслительный процесс, выполняя заключения на основании правил, отобранных механизмом упрощения, и генерируя новые факты, которые добавляются к знаниям человека.
Обратная цепочка рассуждений – процесс, в котором заключение используется для поиска подтверждающих его данных.
331
Определение
целей
Определение
подхода к
решению
Компоненты систем искусственного
интеллекта
Определение
фактов
Получение
данных
Достижение
целей с помощью
механизма
вывода
Извлечение новых фактов для верификации целей с помощью
механизма вывода
332
Знания – совокупность конкретных и обобщённых сведений об определённой сфере деятельности или части
окружающего мира.
База знаний – совокупность данных (фактов) и правил
вывода, хранящихся в памяти ЭВМ.
Виды правил вывода: правила определения понятий,
правила принятия решений, правила решения задач, правила
поведения и т.д.
Объём понятия – совокупность вещей или явлений,
отвечающих данному понятию.
Содержание понятия – совокупность признаков, выделяющих объекты, отвечающих данному понятию, из других объектов.
Определение понятия – совокупность признаков, характеризующих содержание понятия.
Система понятий – совокупность понятий, характеризующих объекты данной предметной области.
333
Признак – логическая характеристика объекта, процесса.
Характеристика – признак с выделенным набором значений.
Основные возможности баз знаний:
поиск ответов на сложные вопрос;
логическая обработка данных;
моделирование процедур принятия решений;
обновление и ввод дополнительных данных;
вывод информации в естественно-языковой форме;
создание новых (разделов) баз знаний.
Для сравнения
Основные возможности баз данных:
поиск и сортировка данных;
обновление и ввод данных;
формирование и вывод отчётов;
создание новых баз (таблиц);
реорганизация данных.
334













































































































































































































































































































































